<\/p>\n\n\n\n
Rozdzia\u0142 II. Nawiady w latach 1397 \u2013 1525<\/p>\n\n\n\n
Cz\u0119\u015b\u0107 II. Dzieje Koscio\u0142a protestanckiego w latach 1525 – 1945<\/strong><\/p>\n\n\n\n Rozdzia\u0142 I. Parafia nawiadzka po reformacji<\/p>\n\n\n\n Rozdzia\u0142 IV. Pocz\u0105tki miejscowo\u015bci i parafii w Pieckach<\/p>\n\n\n\n Rozdzia\u0142 VI. Nekropolie<\/p>\n\n\n\n Rozdzia\u0142 VII. Parafia katolicka w Mr\u0105gowie od XV do I po\u0142owy XX wieku<\/p>\n\n\n\n Rozdzia\u0142 II. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci starostwa mr\u0105gowskiego po 1945 r.<\/p>\n\n\n\n Rozdzia\u0142 V. Troska o stan materialny parafii i innych wsp\u00f3lnot<\/p>\n\n\n\n Zako\u0144czenie<\/p>\n\n\n\n Aneks<\/p>\n\n\n\n Wykaz skr\u00f3t\u00f3w<\/p>\n\n\n\n AK Ateneum Kap\u0142a\u0144skie<\/p>\n\n\n\n APN Archiwum Parafialne w Nawiadach<\/p>\n\n\n\n APP Archiwum Parafialne w Pieckach<\/p>\n\n\n\n APR Archiwum Parafialne w Rucianem<\/p>\n\n\n\n APU Archiwum Parafialne w Ukcie<\/p>\n\n\n\n APO Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie<\/p>\n\n\n\n Brmw Brak roku i miejsca wydania<\/p>\n\n\n\n EK Erml\u00e4ndische Kirchenblatt<\/p>\n\n\n\n GO Gazeta Olszty\u0144ska<\/p>\n\n\n\n GRN Gromadzka Rada Narodowa w Nawiadach<\/p>\n\n\n\n GW Gazeta Wyborcza<\/p>\n\n\n\n IPN Bi Instytut Pami\u0119ci Narodowej w Bia\u0142ymstoku<\/p>\n\n\n\n KMW Komunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie<\/p>\n\n\n\n OPN Og\u0142oszenia parafialne w Nawiadach<\/p>\n\n\n\n OPP Og\u0142oszenia Parafialne w Pieckach<\/p>\n\n\n\n OPU Og\u0142oszenia Parafialne w Ukcie<\/p>\n\n\n\n PDE Pastoralblatt f\u00fcr die Di\u00f6zese Ermland<\/p>\n\n\n\n SH Sensburger Heimatbrief, (lata 1980 \u2013 1984)<\/p>\n\n\n\n SW Studia Warmi\u0144skie<\/p>\n\n\n\n USC Urz\u0105d Stanu Cywilnego<\/p>\n\n\n\n WWA Warmi\u0144skie Wiadomo\u015bci Archidiecezjalne<\/p>\n\n\n\n WWD Warmi\u0144skie Wiadomo\u015bci Diecezjalne<\/p>\n\n\n\n ZGAE Zeitschrift f\u00fcr die Geschichte und Altertumskunde Ermlands<\/p>\n\n\n\n Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie<\/strong><\/p>\n\n\n\n Akta Gromadzkiej Rady Narodowej w Nawiadach (1949 \u2013 1972)<\/p>\n\n\n\n Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nawiadach w XIX w.<\/p>\n\n\n\n Rejencja olszty\u0144ska<\/p>\n\n\n\n Urz\u0105d Stanu Cywilnego w Nawiadach \u2013 Ksi\u0119ga zmar\u0142ych z 1902 r.<\/p>\n\n\n\n Karty ewidencji cmentarzy: Babi\u0119ta, Brejdyny, Cierzpi\u0119ta, Dobry Lasek, Ga\u0142kowo,<\/p>\n\n\n\n Ganty, Golanka, Machary, Mojtyny, Piecki, Rusinowo, Ukta, Wojnowo, Zgon,<\/p>\n\n\n\n Zyzdrojowa Wola, Zyzdrojowy Piecek.<\/p>\n\n\n\n Teczka obiektowa: Nawiady, Piecki, Ruciane i Ukta.<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0119ga Bierzmowanych<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0119ga Dzieci I Komunijnych<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0119ga Zmar\u0142ych (1983 \u2013 2004)<\/p>\n\n\n\n Og\u0142oszenia parafialne (1981 \u2013 1997)<\/p>\n\n\n\n Korespondencja parafialna z lat 1972-1999.<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0119ga Zmar\u0142ych (1946 \u2013 1988)<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0119ga Protoko\u0142\u00f3w z wizytacji biskupich z lat 1958-2000.<\/p>\n\n\n\n Og\u0142oszenia parafialne (1972 \u2013 1999)<\/p>\n\n\n\n Korespondencja parafialna z lat 1948-1978<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0119ga chrzt\u00f3w od 1949 r.<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0119ga ma\u0142\u017ce\u0144stw od 1951 roku.<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0119ga wizytacji dzieka\u0144skich i biskupich. Parafia Ruciane od 1957\/58<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0119ga zmar\u0142ych od 1949 r.<\/p>\n\n\n\n Og\u0142oszenia parafialne z lat 1981 \u2013 2000<\/p>\n\n\n\n Pami\u0119tnik z lat okupacji Wiktorii Grabowskiej (1941 \u20131946) \u2013 r\u0119kopis<\/p>\n\n\n\n Gabryszak M., Wspomnienie o ks. Teodorze, Nawiady 2005 r. \u2013 r\u0119kopis<\/p>\n\n\n\n Instytut Pami\u0119ci Narodowej w Bia\u0142ymstoku<\/strong><\/p>\n\n\n\n Materia\u0142y dotycz\u0105ce rozpracowania kleru rzymskokatolickiego<\/p>\n\n\n\n na terenie wojew\u00f3dztwa olszty\u0144skiego w latach 1949 \u2013 1959.<\/p>\n\n\n\n Muzeum Szko\u0142y Podstawowej w Starych Kie\u0142bonkach<\/strong><\/p>\n\n\n\n Spis mieszka\u0144c\u00f3w Starych Kie\u0142bonek sprzed 1945 r.<\/p>\n\n\n\n Agenda II 1896.<\/p>\n\n\n\n Agenda liturgiczna diecezji opolskiej, opr. zbiorowe pod red. H.J. Sobeczko, wyd. II,<\/p>\n\n\n\n Opole 1986.<\/p>\n\n\n\n Akta Administratora Apostolskiego. Instrukcja dotycz\u0105ca abstynencji od napoj\u00f3w<\/p>\n\n\n\n alkoholowych, WWD 1987 nr 2.<\/p>\n\n\n\n Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu Archidiecezji Warmi\u0144skiej, Nr AMW 296\/93, WWA<\/p>\n\n\n\n 1993 nr 7.<\/p>\n\n\n\n Czynno\u015bci pasterskie Biskupa Warmi\u0144skiego J\u00f3zefa Glempa, WWD 1981 nr 4.<\/p>\n\n\n\n Das Johannisburger Kreis-Blatt, 1868 nr 17 z 24 .04.<\/p>\n\n\n\n Der Bischof von Ermland. Philippus, Erections – und Circumscriptions \u2013 Urkunde f\u00fcr den<\/p>\n\n\n\n Pfarrsprengel Sensburg, PDE 1871 nr 21.<\/p>\n\n\n\n Dusburg P., Chronicon terrae Prussiae, Scriptores rerum Prussicarum Bd. 1, Leipzig 1861.<\/p>\n\n\n\n Gemeindenlexikon f\u00fcr den Freistaat Preu\u00dfen, Band I, Provinz Ostpreu\u00dfen, Berlin 1931.<\/p>\n\n\n\n Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Berlin 1908, Heft I.<\/p>\n\n\n\n Instrukcja dotycz\u0105ca powrotu nauczania religii do szko\u0142y w roku szkolnym 1990\/91,<\/p>\n\n\n\n WWA 1990 nr 5.<\/p>\n\n\n\n Jan Pawe\u0142 II w Olsztynie 5-6 czerwca 1991, Olsztyn 2005.<\/p>\n\n\n\n Karta Ekumeniczna. Wytyczne dla wzrastaj\u0105cej wsp\u00f3\u0142pracy pomi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142ami<\/p>\n\n\n\n w Europie, Warszawa 2003.<\/p>\n\n\n\n Katholischer Wochenblatt 1851 nr 48 z 29 IX.<\/p>\n\n\n\n List biskup\u00f3w polskich z racji sierpniowego wezwania do abstynencji i trze\u017awo\u015bci,<\/p>\n\n\n\n Olsztyn, dnia 19 .06. 1993 roku, WWA 1993 nr 7.<\/p>\n\n\n\n List otwarty do Sejmu i Senatu RP, WWA 1997 nr 32.<\/p>\n\n\n\n List pasterski Arcybiskupa Metropolity Warmi\u0144skiego na Wielki Post 1994, WWA 1994<\/p>\n\n\n\n nr 10.<\/p>\n\n\n\n List pasterski Episkopatu polski w sprawie powrotu katechizacji do szko\u0142y polskiej,<\/p>\n\n\n\n WWD 1990 nr 5.<\/p>\n\n\n\n \u0141om\u017ca. Reedykcja ark. 45. Mapa operacyjna. Wojskowy Instytut geograficzny 1928 r.,<\/p>\n\n\n\n Warszawa 2000.<\/p>\n\n\n\n Odezwa Biskupa warmi\u0144skiego w sprawie trze\u017awo\u015bci, WWD 1990 nr 3-4.<\/p>\n\n\n\n Odezwa do wiernych w sprawie trze\u017awo\u015bci, WWD 1986 nr 2-3.<\/p>\n\n\n\n Odezwa ks. biskupa ordynariusza dr J\u00f3zefa Drzazgi do duchowie\u0144stwa i wiernych<\/p>\n\n\n\n diecezji w sprawie walki z alkoholizmem, WWD 1972 nr 2.<\/p>\n\n\n\n Odezwa ks. Teodora Benscha, WWD, 1946 nr 2.<\/p>\n\n\n\n Plebiscyty na Warmii Mazurach i Powi\u015blu w 1920 r.. Wyb\u00f3r \u017ar\u00f3de\u0142, pod red. P.<\/p>\n\n\n\n Stawickiego, W. Wrze\u015bi\u0144skiego, Olsztyn 1986.<\/p>\n\n\n\n Propagowanie trze\u017awo\u015bci w duszpasterstwie wczasowym, WWD 1989 nr 4.<\/p>\n\n\n\n Przykazanie VIII: Nie m\u00f3w fa\u0142szywego \u015bwiadectwa, Olsztyn \u2013 6 czerwca 1991 r., WWD<\/p>\n\n\n\n 1991 nr 3-4.<\/p>\n\n\n\n Raina P., Ko\u015bci\u00f3\u0142 w PRL. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki a pa\u0144stwo w \u015bwietle dokument\u00f3w<\/p>\n\n\n\n 1945 \u2013 1989 t. I, lata 1945 \u2013 1959, Pozna\u0144 1994.<\/p>\n\n\n\n Rocznik Archidiecezji Warmi\u0144skiej 2002, Olsztyn 2002.<\/p>\n\n\n\n Rocznik Diecezji Warmi\u0144skiej rok 1974, Olsztyn 1974.<\/p>\n\n\n\n S\u0142owo Arcybiskupa Metropolity Warmi\u0144skiego na rok szkolny 1996\/97, WWA 1996 nr<\/p>\n\n\n\n 26.<\/p>\n\n\n\n S\u0142owo Biskupa Administratora Apostolskiego do wiernych na miesi\u0105c sierpie\u0144 \u2013 miesi\u0105c<\/p>\n\n\n\n trze\u017awo\u015bci, WWD 1988 nr 3-4.<\/p>\n\n\n\n S\u0142owo Episkopatu Polski w sprawie pielgrzymuj\u0105cej Figury Matki Bo\u017cej Fatimskiej,<\/p>\n\n\n\n Wigry, 15 \u201316 wrze\u015bnia 1995 r., WWA 1996 nr 24.<\/p>\n\n\n\n S\u0142owo Pasterskie wyra\u017caj\u0105ce stanowisko wobec przyj\u0119tej przez Sejm w dniu 1 sierpnia<\/p>\n\n\n\n 1997 roku ustawy likwiduj\u0105cej katechizacj\u0119 w przedszkolu i zabraniaj\u0105cej<\/p>\n\n\n\n wystawiania stopni z nauki religii, WWA 1997 nr 32.<\/p>\n\n\n\n Spotkanie Diecezjalnej Rady Ruchu Trze\u017awo\u015bci im. \u015bw. Maksymiliana Kolbego, WWD<\/p>\n\n\n\n 1989 nr 4.<\/p>\n\n\n\n Warmiacy i Mazurzy w PRL. Wyb\u00f3r dokument\u00f3w. Rok 1945, wyd. T. Bary\u0142a, Olsztyn<\/p>\n\n\n\n 1994.<\/p>\n\n\n\n Wincenty (tzw. Kad\u0142ubek), Kronika Polska, prze\u0142. B. K\u00fcrbis, Wroc\u0142aw 1992.<\/p>\n\n\n\n Zarz\u0105dzenie ks. arcybiskupa E. Piszcza, WWA 1997 nr 32.<\/p>\n\n\n\n Erml\u00e4ndische Kirchenblatt<\/p>\n\n\n\n Gazeta OlsztyNska<\/p>\n\n\n\n Gazeta Wyborcza<\/p>\n\n\n\n G\u0142os Olszty\u0144ski<\/p>\n\n\n\n Katholischer Wochenblatt<\/p>\n\n\n\n Martyria<\/p>\n\n\n\n Pos\u0142aniec Warmi\u0144ski<\/p>\n\n\n\n Achremczyk S., Historia Warmii i Mazur, Olsztyn 1997.<\/p>\n\n\n\n Archremczyk S., Marchwi\u0144saki R., Przeracki J., Poczet biskup\u00f3w warmi\u0144skich,<\/p>\n\n\n\n Olsztyn 1994<\/p>\n\n\n\n Arnoldt D., Kurzgefa\u00dfte Kirchengeschichte des K\u00f6nigreichs Pru\u00dfen, K\u00f6nigsberg 1769.<\/p>\n\n\n\n Aweyden Gr\u00fcndung, Weg durch die Jahrhunderte \u2013 brmw (maszynopis).<\/p>\n\n\n\n Bader E.W., Erinnerungen an Moythienen, SH 1980, 1982, 1983.<\/p>\n\n\n\n Bader W. E., Vorgeschichtliches aus Moythienen, SH 1984.<\/p>\n\n\n\n Barczewski W., Nowe ko\u015bcio\u0142y katolickie na Mazurach, Olsztyn 1926.<\/p>\n\n\n\n Bielawny K., Mojtyny. Historia wioski mazurskiej, Olsztyn 2006.<\/p>\n\n\n\n Bielawny K., Pami\u0119tny dzie\u0144, Pos\u0142aniec Warmi\u0144ski 2006 nr 20 \u2013 21.<\/p>\n\n\n\n Bielawny K., Sie\u0107 szk\u00f3\u0142 na terenie parafii ewangelickich w Nawiadach, Pieckach<\/p>\n\n\n\n i w Starej Ukcie, Studia Elbl\u0105skie 2004 – 2005 t. VI.<\/p>\n\n\n\n Bielawny K., Trudne dzieje lekcje religii w diecezji warmi\u0144skiej po II wojnie \u015bwiatowej,<\/p>\n\n\n\n w: Wsp\u00f3\u0142czesne zagro\u017cenia rodziny, pod. red. J. Zimny, Sandomierz 2006.<\/p>\n\n\n\n gietrzwa\u0142dzkie wczoraj i dzi\u015b, pod. red. K. Parzych, Olsztyn 2005.<\/p>\n\n\n\n cz\u0119stochowskiej, SW 2003, t. LX<\/p>\n\n\n\n Pfarrsprengel Sensburg, Pastoralblatt f\u00fcr die Di\u00f6zese Ermland 1871 nr 21.<\/p>\n\n\n\n Biskup M., Labuda G., Dzieje Zakonu Krzy\u017cackiego w Prusach, Gda\u0144sk 1988.<\/p>\n\n\n\n Bitowt R., Nekropolie Mr\u0105gowa, w: Mr\u0105gowskie Studia Humanistyczne, 1999 t. I.<\/p>\n\n\n\n Boda\u0144ski R., Pocz\u0105tki hierarchii ko\u015bcielnej w Prusach. Cz\u0119\u015b\u0107 I, SW 1979 t. 16.<\/p>\n\n\n\n Borzyszkowski M., Szko\u0142y diecezji warmi\u0144skiej w okresie od XII do po\u0142owy XVI wieku,<\/p>\n\n\n\n SW 1965 t. 2.<\/p>\n\n\n\n B\u00f6tticher A., Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, Heft VI. Masuren,<\/p>\n\n\n\n K\u00f6nigsberg 1896.<\/p>\n\n\n\n Brehm J. Entwicklung der evangelischen Volksschule in Masuren im Rahmen der<\/p>\n\n\n\n Gesamtentwicklung der preussischen Volksschule, Bialla 1914.<\/p>\n\n\n\n Burdinski H.,Gedanken und Erinnerungen an die alte Erbm\u00fchle Uklanken, SH 1993 nr 38.<\/p>\n\n\n\n Burdynski H., Moythienen: Haus \u2013 und Grundst\u00fccksliste mit den Familiennamen der<\/p>\n\n\n\n Bewohner bis 1945. Einwohnerzahl am 17. Mai 1939: 201, SH 1993 nr 33.<\/p>\n\n\n\n Ch\u0142osta J., Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki na Mazurach przed 1945 rokiem, WWA 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n Ch\u0142osta J., Losy ksi\u0119\u017cy warmi\u0144skich po wkroczeniu Rosjan w styczniu 1945 roku,<\/p>\n\n\n\n WWA 1995 nr 16.<\/p>\n\n\n\n Chojnacji W., Szkice z dziej\u00f3w polskiej kultury na Mazurach i Warmii, Olsztyn 1983.<\/p>\n\n\n\n Cholewi\u0144ski A., Biblia a rekolekcje, AK 1985.<\/p>\n\n\n\n Gla\u00df P., Bredenburg F. w: Der Kreis Sensburg, W\u00fcrzburg 1960.<\/p>\n\n\n\n 1960.<\/p>\n\n\n\n Kreis Sensburg, W\u00fcrzburg 1960.<\/p>\n\n\n\n Go\u0142owicz W., Brulion parafii Nawiady z lat 1844-1846, G\u0142os Olszty\u0144ski 1966 nr 305.<\/p>\n\n\n\n Gomu\u0142ka W., Pami\u0119tniki, t. 1, Warszawa 1994.<\/p>\n\n\n\n Grygier T., Zagadnienia szkolne na Warmii i Mazurach a Kulturkampf, SW 1974 t. XI.<\/p>\n\n\n\n Gutt D., Pfisterer E., Kowalewski H., Wrzosek F., Posdzich O., Gollingen: Haus \u2013 und<\/p>\n\n\n\n Grundst\u00fccksliste mit den Familiennamen der Bewohner bis 1945. Einwohnerzahl am 17. Mai 1939: 203, SH 2002 nr 47.<\/p>\n\n\n\n Hamman A. G., \u017bycie codzienne pierwszych chrze\u015bcijan (97 \u2013 117), Warszawa 1990.<\/p>\n\n\n\n Harnoch A., Chronik und statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und<\/p>\n\n\n\n Westpreu\u00dfen, Neidenburg 1890.<\/p>\n\n\n\n (Heinze B.), Aweyden. Aus f\u00fcnfhundertj\u00e4hriger Geschichte einer masurischen<\/p>\n\n\n\n Kirchebgemeinde, K\u00f6nigsberg 1937.<\/p>\n\n\n\n Heitmann D., Zur Geschichte der Aweyder Kirche, SH 2001, nr 46.<\/p>\n\n\n\n Bewohner bis 1945.Einwohner am 17. Mai 1939: 222, S H 2003 nr 48.<\/p>\n\n\n\n der Bewohner bis 1945.Einwohner am 17. Mai 1939: 222, S H 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n Jakubzik U., Sensburg. Stadt in Mazuren, Rautenberg 1988.<\/p>\n\n\n\n Jan Pawe\u0142 II w Diecezji E\u0142ckiej, opr. J. Sikorski, E\u0142k 1999.<\/p>\n\n\n\n Jasi\u0144ski G. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki na Mazurach w XIX wieku (1817 \u2013 1914), Olsztyn 2003.<\/p>\n\n\n\n 2001 nr 3.<\/p>\n\n\n\n Jemielity W., \u015awi\u0119ty Brunon z Kwerfurtu, SW 1982 t. 19.<\/p>\n\n\n\n Jezierski J., \u015ap. Ks. Teodor Ba\u0142truszewicz (9 XI 1948 \u2013 13 VI 1997), WWA 1997 nr 31.<\/p>\n\n\n\n Judzi\u0144ski J., Z dziej\u00f3w Mr\u0105gowa, w: Mr\u0105gowo. Z dziej\u00f3w miasta i powiatu,<\/p>\n\n\n\n Olsztyn 1975.<\/p>\n\n\n\n Naukowego w Toruniu 1899 t. 6.<\/p>\n\n\n\n K\u0119trzy\u0144ski W., Szkice, Olsztyn 1984.<\/p>\n\n\n\n 2003.<\/p>\n\n\n\n Kopiczko A., Katalog duchowie\u0144stwa katolickiego w diecezji warmi\u0144skiej (do 1945 r.),<\/p>\n\n\n\n Olsztyn 2003.<\/p>\n\n\n\n 1996.<\/p>\n\n\n\n warmi\u0144skiej i charakterystyka jego pracy na tym stanowisku, SW 1995 t. XXXII.<\/p>\n\n\n\n 1993.<\/p>\n\n\n\n Koslowski A., Babienten, SH 1996 nr 41.<\/p>\n\n\n\n Koslowski A., Abratis W., Thal H., Babenten: Haus \u2013 und Grundst\u00fccksliste mit den<\/p>\n\n\n\n Familiennamen der Bewohner bis 1945. Einwohnerzahl am 17. Mai 1939: 342, SH 1996 nr 41.<\/p>\n\n\n\n Kossert A., Mazury. Zapomniane po\u0142udnie Prus Wschodnich, Warszawa 2004.<\/p>\n\n\n\n Krause R., 125 Jahre Evangelische Kirche in Alt Ukta, SH 1989 nr 34.<\/p>\n\n\n\n Kumor B., Granice metropolii i diecezji polskich 9968-1939), Archiwa Biblioteki<\/p>\n\n\n\n i Muzea Ko\u015bcielne 1970 nr 20.<\/p>\n\n\n\n nr 1.<\/p>\n\n\n\n Leyding G., Dzieje wsi, w: Mr\u0105gowo. Z dziej\u00f3w miasta i powiatu, Olsztyn 1975.<\/p>\n\n\n\n Littek E., Sixdroi: Haus \u2013 und Grundst\u00fccksliste mit den Familiennamen der Bewohner bis<\/p>\n\n\n\n 1945.Einwohner am 17. Mai 1939: 371, S H 2001 nr 46.<\/p>\n\n\n\n der Bewohner bis 1945. Einwohnerzahl am 17. Mai 1939: 342, SH 1994 nr 39.<\/p>\n\n\n\n (maszynopis w zbiorach autora), Krak\u00f3w 1993.<\/p>\n\n\n\n \u0141owmia\u0144ski H., Prusy poga\u0144skie, Toru\u0144 1935.<\/p>\n\n\n\n Masovia 1907 nr 12.<\/p>\n\n\n\n 2000.<\/p>\n\n\n\n Bewohner bis 1945.Einwohner am 17. Mai 1939: 371, SH 2001 nr 46<\/p>\n\n\n\n Ma\u0142\u0142ek J., Dwie cz\u0119\u015bci Prus, Olsztyn 1987.<\/p>\n\n\n\n \u017ar\u00f3d\u0142o do bada\u0144 nad dziejami germanizacji szkolnictwa na Mazurach, Olsztyn<\/p>\n\n\n\n 2001.<\/p>\n\n\n\n Matern G., Aus dem An\u00e4nger der Katholischen Diaspora im Herzostum Preussen,<\/p>\n\n\n\n Heilsberg 1929.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Archidiecezja Warmi\u0144ska, Martyria 1997.<\/p>\n\n\n\n Mielczarski S., Misja pruska \u015bwi\u0119tego Wojciecha, Gda\u0144sk 1967.<\/p>\n\n\n\n Lasek), St. III, Gm. Piecki, w: Wiadomo\u015bci Archeologiczne, (artyku\u0142 w druku).<\/p>\n\n\n\n Moeller F., Altpreu\u00dfisches evangelisches Pfarrerbuch von der Reformation bis zur<\/p>\n\n\n\n Vertreibung im Jahre 1945, Band 1, Hamburg 1968.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Alt Ukta, SH 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Bieberen, SH 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Br\u00f6dienen, SH1994 nr 39.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Eckertsdorf, SH 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Eisenack, SH1994 nr 39.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Fedorwalde-Peterhain, SH 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Glash\u00fctte, SH 1994 nr 39.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Guttenwalde, SH1994 nr 39.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Hirschen, SH 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule J\u00e4gerswalde, SH 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Kruttinnen, SH 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Langendorf, SH 1994 nr 39.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Neu Ukta, SH 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Nickelshorst, SH 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Peitschendorf, SH 1994 nr 39.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Sch\u00f6nfeld, SH 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Schule Wigrinnen, SH 1999 nr 44.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Wichmann H., Schule Altkelbunken, SH 1993 nr 38.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Wichmann H., Schule Aweyden, SH 1993 nr 38<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Wichmann H., Schule Babenten, SH 1993 nr 38.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Wichmann H., Schule Gollingen, SH 1993 nr 38.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Wichmann H., Schule Macharren, SH 1993 nr 38.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Wichmann H., Schule Moythienen, SH 1993 nr 38.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Wichmann H., Schule Neu Sixdroi, SH 1993 nr 38.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Wichmann H., Schule Preu\u00dfenort, SH 1993 nr 38.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Wichmann H., Schule Preu\u00dfental, SH 1993 nr 38.<\/p>\n\n\n\n M\u00f6llenhoff J., Wichmann H., Schule Zollernh\u00f6he, SH 1993 nr 38.<\/p>\n\n\n\n Nadolny S., 600 Jahre Aweyden, SH 1997 nr 42.<\/p>\n\n\n\n Nowakowski A., Uzbrojenie wojsk krzy\u017cackich w Prusach w XVI i na pocz\u0105tku XV w.,<\/p>\n\n\n\n \u0141\u00f3d\u017a 1980.<\/p>\n\n\n\n Ob\u0142\u0105k J., Historia diecezji warmi\u0144skiej, Olsztyn 1959.<\/p>\n\n\n\n Ob\u0142\u0105k J., Kult \u015bw. Wojciecha w diecezji warmi\u0144skiej, SW 1966 t. III.<\/p>\n\n\n\n Ob\u0142\u0105k J., Sprawa polska ludno\u015bci katolickiej na terenie diecezji warmi\u0144skiej w latach<\/p>\n\n\n\n 1870 \u2013 1914, Nasza Przesz\u0142o\u015b\u0107 1963 t. XVIII.<\/p>\n\n\n\n Okulicz-Kozaryn \u0141., Dzieje Prus\u00f3w, Wroc\u0142aw 2000.<\/p>\n\n\n\n Pawlak Z., Duszpasterstwo, w: Katolicyzm A \u2013 Z, \u0141\u00f3dz 1989.<\/p>\n\n\n\n Pawluk T., Prawo Kanoniczne wed\u0142ug Kodeksu Jana Paw\u0142a II, tom II, Olsztyn 1986.<\/p>\n\n\n\n Pawluk T., Og\u00f3lny zarys dzia\u0142alno\u015bci ustawodawczej biskupa Tomasza Wilczy\u0144skiego<\/p>\n\n\n\n w diecezji warmi\u0144skiej, WWD 1966 nr 1.<\/p>\n\n\n\n Pawluk T., Prawo Kanoniczne wed\u0142ug Kodeksu Jana Paw\u0142a II, t. II, Olsztyn 1986<\/p>\n\n\n\n Piszcz E., Gromadkarze mazurscy, Encyklopedia katolicka, Lublin 1993 t. 6.<\/p>\n\n\n\n Podzia\u0142 Administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej, w: Biblioteka Samorz\u0105dowa, pod red.<\/p>\n\n\n\n S. Srokowskiego, Warszawa 1948 nr 77.<\/p>\n\n\n\n Polak G., Papie\u017c o wolno\u015bci, Gazeta Wyborcza 1991 nr 132.<\/p>\n\n\n\n Pollak\u00f3wna M., Zantyr, KMW 1967 nr 4.<\/p>\n\n\n\n Powierski J., Na marginesie najnowszych bada\u0144 nad problemem misji cysterskiej<\/p>\n\n\n\n w Prusach i kwesti\u0105 Zantyru, KMW 1968 nr 2.<\/p>\n\n\n\n Rogalski A., Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki na Warmii i Mazurach, Warszawa 1956.<\/p>\n\n\n\n Romahn P., Die Diaspora der Di\u00f6zese Ermland, Braunsberg 1927.<\/p>\n\n\n\n Roszkowski W., Historia Polski 1914 \u2013 1997, Warszawa 1998.<\/p>\n\n\n\n R\u00f6hrich V., Die Teilung der Di\u00f6zesie Ermland zwischen dem Deutschem Orden und dem<\/p>\n\n\n\n erml\u00e4ndischen Bischofe, ZGAE Bd. 12.<\/p>\n\n\n\n R\u00fcdiger Tiska, Zollerh\u00f6he: Haus \u2013 und Grundst\u00fccksliste mit den Namen der Bewohner<\/p>\n\n\n\n bis 1945. Einwohnerzahl am 17. Mai 1939: 358, SH 2000 nr 45.<\/p>\n\n\n\n Salmonowicz S., Prusy. Dzieje pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa, Pozna\u0144 1987.<\/p>\n\n\n\n Sayk P., Aweyden: Haus \u2013 und Grundst\u00fccksliste mit den Familiennamen der Bewohner<\/p>\n\n\n\n bis 1945.Einwohner am 17. Mai 1939: 657, S H 1990 nr 35.<\/p>\n\n\n\n Schwark B., Ihr Name lebt. Erml\u00e4ndische Priester in Leben und Tod, Osnabr\u00fcck 1958.<\/p>\n\n\n\n Sopuch K., Dudziak W., Z pogranicza kurpiowsko-mazurskiego 1945 \u2013 1957, Ostro\u0142\u0119ka<\/p>\n\n\n\n 1993.<\/p>\n\n\n\n Sukiertowa-Biedrawina E., Filiponi na ziemi mazurskiej, KMW 1961 nr 1.<\/p>\n\n\n\n Szafra\u0144ski A.I., O rekolekcjach. Uwagi i sugestie, AK 1985 nr 457.<\/p>\n\n\n\n Szorc A., Dominium warmi\u0144skie 1243 \u20131772. Przywilej i prawo che\u0142mi\u0144skie na tle<\/p>\n\n\n\n ustroju Warmii, Olsztyn 1990.<\/p>\n\n\n\n Szorc A., Dzieje diecezji warmi\u0144skiej (1243 \u2013 1991), Olsztyn 1991.<\/p>\n\n\n\n A. Szorc A., Relacje biskup\u00f3w warmi\u0144skich XVII i XVIII wieku do Rzymu o stanie<\/p>\n\n\n\n diecezji, SW 1968 t. 5.<\/p>\n\n\n\n Teuber G., Gemeinde und Kirchpiel Peitschendorf, K\u00f6ln 1996.<\/p>\n\n\n\n Templin K., Unsere masurische Heimat, Sensburg 1918.<\/p>\n\n\n\n Tertualian, De anima 29, PL 742.<\/p>\n\n\n\n Toeppen M., Historia Mazur, Olsztyn 1996.<\/p>\n\n\n\n bis 1945.Einwohner am 17. Mai 1939: 371, SH 1993 nr 38<\/p>\n\n\n\n 1908.<\/p>\n\n\n\n Wi\u015bniewski P., Diecezja warmi\u0144ska w dobie reformacji (1525-1528), Olsztyn 1998.<\/p>\n\n\n\n (maszynopis w zbiorach autora).<\/p>\n\n\n\n Woelki E., Und Gott stand dahinter, (bmrw).<\/p>\n\n\n\n Wojtkowski J., \u015ap. Ks. mgr Micha\u0142 Baku\u0142a, WWA 1998 nr 35.<\/p>\n\n\n\n w latach 1972-1992, Olsztyn 2002.<\/p>\n\n\n\n Zieli\u0144ski Z., Polska dwudziestego wieku, Lublin 1998.<\/p>\n\n\n\n Ziemli\u0144ska-Odojowa W., Staro\u017cytno\u015b\u0107 i wczesne \u015bredniowiecze, w: Mr\u0105gowo. Z dziej\u00f3w<\/p>\n\n\n\n miasta i powiatu, Olsztyn 1975.<\/p>\n\n\n\n Zils M., Neukelbunken: Haus \u2013 und Grundst\u00fccksliste mit den Familiennamen der<\/p>\n\n\n\n Bewohner bis 1945. Einwohnerzahl am 17. Mai 1939: 151, SH 2004 nr 49.<\/p>\n\n\n\n \u017bochowski H., Duszpasterstwo na Warmii za rz\u0105d\u00f3w biskupa k. A. J. Szembeka<\/p>\n\n\n\n (1724 \u2013 1740), Lublin 1966.<\/p>\n\n\n\n Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u201eW duchu Ewangelii musimy wsp\u00f3lnie opracowa\u0107 histori\u0119 Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bciaj\u0144skich, znaczon\u0105 wieloma dobrymi do\u015bwiadczeniami, ale tak\u017ce podzia\u0142ami, wa\u015bniami, a nawet konfliktami zbrojnymi. Ludzka wina, niedostatek mi\u0142o\u015bci oraz cz\u0119ste nadu\u017cywanie wiary i Koscio\u0142\u00f3w dla interes\u00f3w politycznych powa\u017cnie zaszkodzi\u0142y wiarygodno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiego \u015bwiadectwa\u201d1<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Celem pracy jest ukazanie dziej\u00f3w dw\u00f3ch Ko\u015bcio\u0142\u00f3w rzymskokatolickiego i protestanckiego na przestrzeniu sze\u015bciu stuleci w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci starostwa mr\u0105gowskiego. G\u0142\u00f3wny nacisk po\u0142o\u017cony zostanie na wymiar dziejowy obydwu Ko\u015bcio\u0142\u00f3w, na jego egzystencj\u0119 historyczn\u0105 jak\u0105 odegra\u0142 i odgrywa w tej cz\u0119\u015bci starostwa mr\u0105gowskiego, po prostu na histori\u0119 tej cz\u0119\u015bci Mazur. Nale\u017cy tu rzec, \u017ce historyczno\u015b\u0107, dziejowo\u015b\u0107 jest tym najszerszym pomostem, jaki \u0142\u0105czy ludzko\u015b\u0107 z dziejami zbawienia.<\/p>\n\n\n\n W po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci prokuratorii szestne\u0144skiej a p\u00f3\u017aniej starostwa g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem \u017cycia spo\u0142eczno-polityczno-religijnego by\u0142y Nawiady. To Nawiady by\u0142y wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105. Najbli\u017csze ko\u015bcio\u0142y by\u0142y oddalone o kilkana\u015bcie czy nawet kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w. Na p\u00f3\u0142noc od Nawiad najbli\u017csza \u015bwi\u0105tynia znajdowa\u0142a si\u0119 w Mr\u0105gowie, na po\u0142udniowy-zach\u00f3d w Szczytnie, a na wschodzie najbli\u017cszy ko\u015bci\u00f3\u0142 znajdowa\u0142 si\u0119 w Piszu oddalonym od Nawiad prawie o czterdzie\u015bci kilometr\u00f3w. Taki stan rzeczy trwa\u0142 do po\u0142owy XIX w.<\/p>\n\n\n\n Parafia nawaidzka by\u0142a punktem centralnym, kt\u00f3ra skupia\u0142a przez kilka stuleci dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105, polityczn\u0105, religijn\u0105, edukacyjn\u0105 i szpitalnicz\u0105 na rzecz spo\u0142ecze\u0144stwa. W dokumentach kt\u00f3re odnajdujemy w archiwach odczytujemy, \u017ce ca\u0142a korespondencja adresowa by\u0142a na proboszcza Nawiad albo na parafi\u0119. Parafia odgrywa\u0142a rol\u0119, ale tak by\u0142o wsz\u0119dzie w Prusach i nie tylko.<\/p>\n\n\n\n W latach 1397-1945 miejscowo\u015b\u0107 ta by\u0142a nazywana AWEYDEN.<\/strong> Dopiero rok 1945 zmieni\u0142 nazw\u0119 miejscowo\u015bci na NAWIADY.<\/strong> Ludno\u015b\u0107 polska przybywaj\u0105ca na ten teren od wielu wiek\u00f3w spolszczy\u0142a nazw\u0119 Aweyden u\u017cywaj\u0105c r\u00f3\u017cnych inaczej brzmi\u0105cych nazw od Aweyden. Z czasem z nazwy tej powsta\u0142a nowa nazwa miejscowo\u015bci, kt\u00f3ra brzmia\u0142a podobnie do Aweyden a mianowicie Naweyden, a co z czasem utrwali\u0142o si\u0119 w\u015br\u00f3d Mazur\u00f3w jako Nawiaden. Na mapach z pocz\u0105tku XX odnajdujemy zapis miejscowo\u015bci – Niewiady, co z czasem prowadzi\u0142o do nazwy dzi\u015b brzmi\u0105cej Nawaidy2<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Praca obejmuje lata 1397 \u20132000. Punktem wyj\u015bcia jest rok wystawienia aktu lokacyjnego Nawiad. Dat\u0105 ko\u0144cow\u0105 jest Rok Jubileuszowy Chrze\u015bcija\u0144stwa \u2013 rok 2000. W okresie tym wa\u017cnym wydarzeniem dla mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142a reformacja w roku 1525, a tak\u017ce zako\u0144czenie II wojny \u015bwiatowej w 1945 r., kt\u00f3re zmieni\u0142o oblicze ziemi mazurskiej jak \u017cadne inne wydarzenie.<\/p>\n\n\n\n Obszar badawczy obejmuje pogranicza dw\u00f3ch starostw, szestne\u0144skiego i piskiego. Pierwotna struktura administracyjna tego obszaru to prokuratura szestne\u0144ska, kt\u00f3ra funkcjonowa\u0142a do 1525 r., do sekularyzacji Zakonu Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Z dat\u0105 t\u0105 nast\u0105pi\u0142a powolna reforma administracyjna Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych. W miejsce prokuratur wprowadzano starostwa, kt\u00f3re niezmiennie funkcjonowa\u0142y do 1818 r. Do roku nowej reformy administracyjnej w Prusach. W roku 1818, roku reformy administracyjnej dokona\u0142a si\u0119 tak\u017ce zmiana na obszarze nas interesuj\u0105cym. Wraz ze zmian\u0105 siedziby starostwa, Szestno straci\u0142o rang\u0119 stolicy regionu na rzecz Mr\u0105gowa. Od tego czasu siedzib\u0105 starostwa sta\u0142o si\u0119 Mr\u0105gowo. I tak jest do dnia dzisiejszego, zawierucha wojenna 1945 r. nie zmienia\u0142a tego.<\/p>\n\n\n\n By u\u015bci\u015bli\u0107 dok\u0142adniejsze granice obszaru badawczego, to zastosuj\u0119 administracyjny podzia\u0142 ko\u015bcielny, kt\u00f3ry w Prusach nieprzerwanie trwa\u0142 prawie do ko\u0144ca XIX. w. Starostwa pokrywa\u0142y si\u0119 z superintendenturami Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, kt\u00f3re dzieli\u0142y si\u0119 na parafie, mniejsze jednostki administracyjne. Obszar badawczy obejmuje parafi\u0119 nawaidzk\u0105, kt\u00f3ra obejmowa\u0142a ca\u0142\u0105 po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 starostwa szestne\u0144skiego. Ten ogromny obszar z czasem ulega\u0142 podzia\u0142owi na mniejsze jednostki administracji ko\u015bcielnej. I tak w 1846 r. powsta\u0142a parafia Ukta, w 1934 r. parafia Piecki. W na pocz\u0105tku XX w. z parafii Ukta wyodr\u0119bniono okr\u0119g duszpasterski z kaplic\u0105 w Nidzie.<\/p>\n\n\n\n Chrze\u015bcija\u0144stwo w okresie sze\u015bciu stuleci w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci starostwa szestne\u0144skiego dzieli\u0142o dzieje ca\u0142ych Prus. Od zamieszkania Zakonu Krzy\u017cackiego a\u017c do roku 1525 r. by\u0142 to czas kolonizacji, czyli lokacji nowych miejscowo\u015bci a wraz z kolonizacj\u0105 czas chrystianizacji i wkraczania nowej religii do Prus. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki tworzy\u0142 wraz z Zakonem Krzy\u017cackim pod bacznym okiem biskup\u00f3w warmi\u0144skich sie\u0107 parafialn\u0105 na obszarze lasami poro\u015bni\u0119tymi i pokrytymi jeziorami. Do 1525 r. na obszarze nas interesuj\u0105cym lokowano tylko pi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci i erygowano jedn\u0105 parafi\u0119. Lokowano Brejdyny, Nawiady, Mojtyny, Piecki i Prusinowo a erygowano parafi\u0119 w Nawiadach. Chrze\u015bcija\u0144stwo wkrada\u0142o si\u0119 w ten obszar bardzo wolno. By\u0142 to czas wyt\u0119\u017conej pracy Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego. Nowe miejscowo\u015bci lokowano wzd\u0142u\u017c traktu komunikacyjnego z Szestna w kierunku Szczytna i Pisza. Nawiady lokowano na skraju ogromnej puszczy i na szlaku ze Szczytna do Szestna. Lokowano je w po\u0142owie drogi. Mia\u0142o to tak\u017ce znaczenie strategiczne z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 oddzia\u0142ywania misyjnego i kolonizacyjnego.<\/p>\n\n\n\n Drugi okres to lata 1525 \u20131945. Okres reformacji zmieni\u0142 oblicze ziemi pruskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki straci\u0142 wszelkie wp\u0142ywy w Prusach Ksi\u0105\u017c\u0119cych na wiele dziesi\u0119cioleci. W po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci prokuratorii szestne\u0144skiej, od 1527 r. S\u0142owo Bo\u017ce g\u0142osili duchowni zwi\u0105zani z nauk\u0105 Marcina Lutra. By\u0142 to czas r\u00f3wnie pracowity jak okres przed reformacyjny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przej\u0105\u0142 na siebie wszelkie obowi\u0105zki. Prowadzi\u0142 ma\u0142e szpitale przyparafialne, zak\u0142ada\u0142 szko\u0142y, prowadzi\u0142 przytu\u0142ki dla starc\u00f3w. Ogromn\u0105 prac\u0119 w\u0142o\u017cy\u0142 w tworzenie szkolnictwa elementarnego. Na obszarze nas interesuj\u0105cym w XVIII i XIX w. powsta\u0142o ponad trzydzie\u015bci szk\u00f3\u0142. Za w\u0142a\u015bciwe funkcjonowanie szkolnictwa odpowiedzialni byli ksi\u0119\u017ca probooszczowie, kt\u00f3rzy do pomocy otrzymywali diakon\u00f3w, kaznodziej\u00f3w, nauczycieli i inne osoby pracuj\u0105ce w parafii. Za prowadzenie hospicj\u00f3w przy parafialnych, a dok\u0142adniej ma\u0142ych szpitalik\u00f3w tak\u017ce odpowiadali duchowni, kt\u00f3rym w sukurs przychodzi\u0142y zarz\u0105dy szpitali.<\/p>\n\n\n\n Jednak nad ca\u0142o\u015bci\u0105 czuwa\u0142 ks. proboszcz, kt\u00f3ry by\u0142 na wskro\u015b zatroskany o to, by dobrze wszelkie dzie\u0142a funkcjonowa\u0142y przez parafi\u0119 prowadzone. Ponadto ca\u0142\u0105 administracje do pocz\u0105tku XX w. prowadzi\u0142y parafie. Osob\u0105 odpowiedzialn\u0105 za prowadzenie bardzo bogatej korespondencji, ze wszystkimi instytucjami odpowiedzialny by\u0142 kaznodzieja. On pilnowa\u0142 kancelarii parafialnej, do kt\u00f3rej by\u0142y adresowane wszystkie pisma urz\u0119dowe, a tak\u017ce w porozumieniu z proboszczem odpisywa\u0142 w imieniu urz\u0119du parafialnego wszelkie pisma. Parafia przez ca\u0142e stulecia by\u0142a jedynym urz\u0119dem, kt\u00f3ra odpowiada\u0142a za w\u0142a\u015bciwe funkcjonowanie ma\u0142ych spo\u0142eczno\u015bci. Urz\u0105d proboszcza w tym czasie cieszy\u0142 si\u0119 ogromnym autorytetem w\u015br\u00f3d wiernych. Autorytet ten pastorom chciano odebra\u0107 w okresie Kulturkampfu. Otto Bismack, swymi zarz\u0105dzeniami pozbawi\u0142 duchownych wp\u0142ywu na szkolnictwo, odbieraj\u0105c im wszelkie uprawnienia. Jednak nie na d\u0142ugo. Pa\u0144stwo pruskie nie by\u0142o zdolne do przej\u0119cia kontroli nad szko\u0142ami, co wi\u0119cej nie posiada\u0142o os\u00f3b do tego przygotowanych. Ponownie zaproszono Ko\u015bci\u00f3\u0142 do wsp\u00f3\u0142pracy. Jednak nie na d\u0142ugo. Ponownie pr\u00f3by ograniczenia wp\u0142ywu Ko\u015bcio\u0142a na \u017cycie spo\u0142eczne pojawi\u0142y si\u0119 na poczatku XX w. Pocz\u0105tek wieku XX uczyni\u0142 to skutecznie, a narodowy socjalizm nie tylko \u017ce to potwierdzi\u0142, to uwa\u017ca\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki jak i katolicki za swego g\u0142\u00f3wnego wroga, kt\u00f3rego pragn\u0105\u0142 w pocz\u0105tkowym okresie zdobywania w\u0142adzy wykorzysta\u0107 do swych niecnych cel\u00f3w. A kiedy wielu duchownych rzek\u0142o, non possumus \u2013 stali si\u0119 wrogami numer jeden.<\/p>\n\n\n\n Cho\u0107 nale\u017cy tak\u017ce stan\u0105\u0107 w prawdzie i rzec, \u017ce nie by\u0142 to \u0142atwy czas dla wiernych Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego. Ludno\u015b\u0107 katolicka wraz z duchownymi przez d\u0142ugi czas by\u0142a zmuszona do upominania si\u0119 o zgod\u0119 na budow\u0119 dla siebie ko\u015bcio\u0142\u00f3w, o zgod\u0119 na utworzenie parafii czy na to by dzieci wyznania rzymskokatolickiego mog\u0142y uczy\u0107 si\u0119 prawd wiary swego wyznania w szko\u0142ach w kt\u00f3rych pobiera\u0142y wiedz\u0119 z innych przedmiot\u00f3w.. Nie by\u0142 to \u0142atwy czas, ale mimo trudno\u015bci, oba wyznania wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y obok siebie. W po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci starostwa mr\u0105gowskiego wyznawc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego by\u0142a znikoma ilo\u015b\u0107, oko\u0142o 1,8% a pozosta\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 to wyznawcy Ko\u015bcio\u0142a protestanckiego. Najwi\u0119ksze skupiska ludno\u015bci katolickiej mieszka\u0142o na pograniczu z Warmi\u0105, w okolicach Warpun, co wymusi\u0142o w latach trzydzistych XX w. utworzenie parafii dla ludno\u015bci katolickiej.<\/p>\n\n\n\n Trzeci okres to powr\u00f3t Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego na ziemie Pruskie po kilku stuleciach. Przyczyn\u0105 takiej zmiany nie by\u0142 ani Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki ani katolicki. II wojna \u015bwiatowa dokona\u0142a ogromnych zmian, zar\u00f3wno w kszta\u0142cie granic, przemieszcze\u0144 narodowo\u015bciowych jak i wyznaniowych. Takim obszarem ogromnych zmian by\u0142y Prusy Wschodnie. Podzielono je na dwie cz\u0119\u015bci, p\u00f3\u0142nocn\u0105 przy\u0142\u0105czono do Zwi\u0105zku Radzieckiego a po\u0142udniow\u0105 do Polski. Wraz z zako\u0144czeniem wojny nast\u0119powa\u0142a powolna wymiana narodowo\u015bciowa. Ludno\u015b\u0107 niemiecka ucieka\u0142a przez frontem, albo zaraz po. Tak\u017ce przez kolejne dziesi\u0105tki lat pomniejsza\u0142a si\u0119 liczba dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Prus. Obszar nas interesuj\u0105cy, zamieszkiwali Mazurzy, kt\u00f3rzy opuszczali ten teren przez d\u0142ugie lata. Na ich miejsce przybywali nowi osadnicy, kt\u00f3rzy prawie w 100% byli wyznawcami Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego. Warto to zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce na tak ma\u0142y obszar jakim jest po\u0142udniowa cz\u0119\u015b\u0107 starostwa mr\u0105gowskiego przyby\u0142a ludno\u015b\u0107 z r\u00f3\u017cnych stron Polski. Na obszar parafii rzymskokatolickiej w Rucianem przybywa\u0142a ludno\u015b\u0107 z okolic \u0141om\u017cy, Kolna, niewielki procent z wile\u0144szczyzny i lubelskiego. Na teren parafii rzymskokatolickiej w Pieckach przybywali osadnicy z okolic Ostro\u0142\u0119ki, Kadzid\u0142a i Myszy\u0144ca – ludno\u015b\u0107 kurpiowska. Niewielki procent przyby\u0142o osadnik\u00f3w z wile\u0144szczyzny i po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci Polski. Obszar ten, mo\u017cna rzec w 95% zamieszka\u0142a ludno\u015b\u0107 kurpiowska, bardzo mocno zwi\u0105zana z Ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim, z religijno\u015bci\u0105 tradycyjn\u0105. Przez do\u015b\u0107 d\u0142ugi czas powojenny mi\u0119dzy wyznawcami Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego jak i katolickiego by\u0142a du\u017ca nieufno\u015b\u0107. W \u015bwiadomo\u015bci osadnik\u00f3w przez wiele lat funkcjonowa\u0142 stereotyp \u2013 ewangelik to Niemiec a katolik to Polak. Wyznawcy Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego nie godzili si\u0119 z tym, \u017ce trac\u0105 \u015bwi\u0105tynie na rzecz nowych osadnik\u00f3w. Nie b\u0119dzie przesad\u0105 stwierdzenie faktu, \u017ce wraz z utrata w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a tracili w\u0142asna ojczyzn\u0119. Utrata w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a by\u0142a dla ludno\u015bci ewangelickiej zburzeniem najpi\u0119kniejszych prze\u017cy\u0107 z dzieci\u0144stwa, m\u0142odo\u015bci czy te\u017c z czasu p\u00f3\u017aniejszego. \u015awi\u0105tynia dla ewangelik\u00f3w by\u0142a miejscem \u015bwi\u0119tym, miejscem kt\u00f3re \u0142\u0105czy\u0142o ich z ma\u0142a ojczyzn\u0105. Poprzez fakt utraty miejsca \u015bwi\u0119tego nie czuli \u0142\u0105czno\u015bci mi\u0119dzy sob\u0105 i z ta ziemi\u0105. Nie by\u0142o miejsca wsp\u00f3lnej modlitwy. Bronili \u015bwi\u0105ty\u0144 za wszelka cen\u0119. Kiedy ludno\u015b\u0107 rzymskokatolicka zaj\u0119\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rucianem ludno\u015bci ewangelickiej, dosz\u0142o pod koniec 1946 r. do regularnej bitwy o \u015bwi\u0105tyni\u0119, mi\u0119dzy katolikami a ewangelikami. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka nie godzi\u0142a si\u0119, \u017ce nowi osadnicy zabior\u0105 to co by\u0142o dla nich skarbem, w\u0142asny parafialny ko\u015bci\u00f3\u0142. Sprawa sw\u00f3j fina\u0142 znalaz\u0142a w s\u0105dzie. Przywi\u0105zanie do ojcowizny przez wyznawc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-augsburskiego by\u0142o przeogromne. Dzisiejsze przyjazdy na Mazury danych mieszka\u0144c\u00f3w tych ziem potwierdzaj\u0105 te tez\u0119. W prze\u0142amaniu stereotyp\u00f3w, w stabilizacji sytuacji powojennej odegrali ogromna rol\u0119 duchowni zar\u00f3wno Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-augsburskiego jak i rzymskokatolickiego. Ich ogromna praca, \u017cyczliwo\u015b\u0107 do siebie pozwoli\u0142a zbudowa\u0107 wsp\u00f3ln\u0105 ma\u0142\u0105 ojczyzn\u0119 na kt\u00f3rej mieszkaj\u0105 zar\u00f3wno wyznawcy jednego jak i drugiego Ko\u015bcio\u0142a. Cho\u0107 nie zabrak\u0142o i sytuacji trudnych i bolesnych. Rok 1945 zmieni\u0142 oblicze tej ziemi jak \u017caden inny okres w dziejach, nawet reformacja nie dokona\u0142a takiego zniszczenia i takich tragedii jak lata powojenne w Prusach.<\/p>\n\n\n\n Po narodowym socjalizmie pojawi\u0142 si\u0119 nowy socjalizm \u2013 komunistyczny, kt\u00f3ry z g\u00f3ry mia\u0142 za\u0142o\u017con\u0105 tez\u0119 o \u015bwiatopogl\u0105dzie naukowym, \u015bci\u015ble ateistycznym. Religia to opium dla ludu i to ciemnego. W latach powojennych nie by\u0142o miejsca dla \u017cadnego ko\u015bcio\u0142a na scenie polskiej, a tak\u017ce w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci starostwa mr\u0105gowskiego. W\u0142adze komunistyczne rugowa\u0142y religie ze wszystkich instytucji \u017cycia spo\u0142ecznego. Najwyra\u017aniej wida\u0107 to na przyk\u0142adzie szkolnictwa. Paradoks historii polega na tym, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 kt\u00f3ry zak\u0142ada\u0142 szko\u0142y, prowadzi\u0142 je, po II wojnie \u015bwiatowej zosta\u0142 zupe\u0142nie z nich wyrugowany.<\/p>\n\n\n\n Odebrano szkolnictwo Ko\u015bcio\u0142owi w imi\u0119 \u015bwiatopogl\u0105du naukowego i nauk pozytywistycznych. Wprowadzono nowy model kszta\u0142cenia m\u0142odego pokolenia, ju\u017c bez Boga i warto\u015bcich moralnych opartych na dekalogu, ale na warto\u015bciach \u015bwiatopogl\u0105du marksistowskiego. A jaki\u017c to \u015bwiatopogl\u0105d? Id\u0105c dalej, w okresie tym wyrugowano ostatecznie nauk\u0119 religii ze szk\u00f3\u0142. Czy\u017c to nie kolejny paradoks? Zar\u00f3wno Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki jak i ewangelicki musia\u0142 walczy\u0107 w systemie komunistycznym o to by by\u0107 albo nie. Co wi\u0119cej, w\u0142adze stara\u0142y si\u0119 wykorzystywa\u0107 jeden Ko\u015bci\u00f3\u0142 przeciwko drugiemu. Jednak duszpasterze nie dali si\u0119 wykorzysta\u0107 przez w\u0142adze ateistyczne do niecnych cel\u00f3w. Cho\u0107 komuni\u015bci pr\u00f3bowali stosowa\u0107 zasad\u0119: dziel i rz\u0105d\u017a. Duchowni za wszelk\u0105 cen\u0119 bronili swych wiernych i ich prawa do swobodnego wyra\u017cania swych uczu\u0107 religijnych. Nie by\u0142o to \u0142atwe, ale po\u015bwi\u0119cenie wielu duszpasterzy pozwoli\u0142o zachowa\u0107 wiar\u0119 w\u015br\u00f3d parafian sobie powierzonych.<\/p>\n\n\n\n Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w przeci\u0105gu sze\u015bciu stuleci dominow\u0142 w starostwie mr\u0105gowskim przez ponad 180 lat a Ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki przez 420 lat. Zar\u00f3wno jeden jak i drugi Kosci\u00f3\u0142 wype\u0142nia\u0142 misje Jezusa Chrystusa, prowadzi\u0142 wiernych do domu Ojca. Jednak czas Ko\u015bcio\u0142a protestanckiego by\u0142 znacznie d\u0142u\u017cszy ni\u017c katolickiego, kt\u00f3ry by\u0142 dominantem na tym obszarze w latach 1397-1525 i 1945 \u20132000, a lata 1525 \u20131945 naleza\u0142y do dominacji Ko\u015bcio\u0142a protestanckiego.<\/p>\n\n\n\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego jak i katolickiego na tym niewielkim obszarze nie zosta\u0142a dotychczas wyczerpuj\u0105co opracowana. Tematem tym cz\u0119\u015bciej zajmowali si\u0119 publicy\u015bci ni\u017c historycy i to z obszaru j\u0119zyka niemieckiego ni\u017c polskiego. Dziejami Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego zajmowali si\u0119 przede wszystkim dawni mieszka\u0144cy parafii Nawiady, Piecki, Ukta i Ruciane. Najcz\u0119\u015bciej s\u0105 to wspomnienia z m\u0142odzie\u0144czych lat.<\/p>\n\n\n\n W literaturze polskiej znajdujemy kr\u00f3tkie informacje u Gustawa Leydinga pt. \u201eDzieje wsi\u201d3<\/sup><\/a><\/sup>. Troch\u0119 wi\u0119cej informacji odnajdujemy w literaturze niemieckiej. Kilka artyku\u0142\u00f3w ukaza\u0142o si\u0119 w \u201eSensburger Heimatbrief\u201d. S\u0105 to zeszyty wydawane ka\u017cdego roku przez dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Mr\u0105gowa i powiatu, maj\u0105 charakter pami\u0119tnikarski, cho\u0107 nie brak w nich tak\u017ce artyku\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119conych historii regionu. Na uwag\u0119 zas\u0142uguje artyku\u0142 Siegberta Nadolnego pt. \u201e600 Jahre Aweyden \u2013 Der Aweyder Handfeste\u201d4<\/sup><\/a><\/sup>. Cennym \u017ar\u00f3d\u0142em jakie autor zamie\u015bci\u0142 w publikacji jest akt lokacyjny Nawiad z 1397 r. Ponadto o regionie tym pisali Wilhelm i Elisabeth Bader w artyku\u0142ach Vorgeschichtliches aus Moythienen<\/em>5<\/sup><\/a><\/sup>, a tak\u017ce w Erinnerungen an Moythienen<\/em>6<\/sup><\/a><\/sup>, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w trzech cz\u0119\u015bciach w \u201eSensburger Heimatbrief\u201d, w rocznikach 1980, 1982 i 1983. Autorzy, opisuj\u0105c badania archeologiczne w Mojtynach w 1904 r. i odkryte cmentarzysko z czas\u00f3w rzymskich, oparli si\u0119 na publikacji F.E. Peiser i E. Holack pt. \u201eDas Gr\u00e4berfeld von Moythienen\u201d. Ponadto o ko\u015bciele nawiadzkim pisa\u0142a Dorothee Heitmann, w artykule pt. \u201eZur Geschichte der Aweyder Kirche\u201d7<\/sup><\/a><\/sup>. Kilka znacz\u0105cych informacji na temat po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci starostwa mr\u0105gowskiego znajdujemy w pracy zbiorowej o powiecie mr\u0105gowskim w \u201eDer Kreis Sensburg\u201d8<\/sup><\/a><\/sup>, w kt\u00f3rym umie\u015bci\u0142 sw\u00f3j artyku\u0142 dawny mieszkaniec Nawiad Paul Glas9<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Podstawowe materia\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142owe do omawianego tematu znajduj\u0105 si\u0119 w Pa\u0144stwowym Archiwum Pa\u0144stwowym w Olsztynie, w zespo\u0142ach rejencji olszty\u0144skiej. Zachowa\u0142y si\u0119 tu dokumenty z dzia\u0142alno\u015bci szk\u00f3\u0142 elementarnych a tak\u017ce do\u015b\u0107 sporo materia\u0142\u00f3w z funkcjonowania parafii nawiadzkiej w XIX w. Natomiast g\u0142\u00f3wne materia\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142owe z lat powojennych znajduj\u0105 si\u0119 w zespo\u0142ach Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Olsztynie, Wydzia\u0142u do Spraw Wyzna\u0144. Odnajdujemy tam sporo materia\u0142\u00f3w na temat funkcjonowania Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-augsburskiego jak i katolickiego.<\/p>\n\n\n\n W Instytucie Pami\u0119ci Narodowej w Bia\u0142ymstoku uda\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c odnale\u017a\u0107 kilka szczeg\u00f3\u0142owych danych o dzia\u0142alno\u015bci duchownych Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego i ewangelicko-augsburskiego na terenie parafii Nawiady, Piecki, Ukta i Ruciane po 1945 r.<\/p>\n\n\n\n W Archiwach Parafialnych w Nawiadach i Ukcie natrafiamy na zeszyty Og\u0142osze\u0144<\/em> parafialnych<\/em> z lat 1981 \u2013 2000 (r\u0119kopisy). W \u201eZeszytach Og\u0142osze\u0144\u201d znajduj\u0105 si\u0119 cenne wiadomo\u015bci o \u017cyciu parafii, uroczysto\u015bciach, odprawianych nabo\u017ce\u0144stwach, prowadzonych pracach remontowych, katechizacji, rekolekcjach czy misjach \u015bwi\u0119tych. Drugim cennym \u017ar\u00f3d\u0142em w Archiwach Parafialnych s\u0105 protoko\u0142y powizytacyjne ksi\u0119\u017cy biskup\u00f3w i dziekan\u00f3w z lat 1958-2000. z dokument\u00f3w tych dowiadujemy si\u0119 o \u017cyciu parafii a tak\u017ce o ludno\u015bci kt\u00f3ra przyby\u0142a na teren parafii w latach powojennych.<\/p>\n\n\n\n Podj\u0119ty temat i przedstawiona problematyka zadecydowa\u0142y o metodzie pracy. Zastosowano metod\u0119 historyczno-krytyczn\u0105 oraz opisow\u0105.<\/p>\n\n\n\n Praca podzielona jest na trzy cz\u0119\u015bci, a te natomiast dziel\u0105 si\u0119 na rozdzia\u0142y. Pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 obejmuje okres przed chrze\u015bcija\u0144ski, czas kolonizacji i chrystianizacji a\u017c do reformacji w Prusach w 1525 r. Om\u00f3wiono w oparciu o istniej\u0105ce opracowania okres poga\u0144ski w Galindii, pierwsze pr\u00f3by kolonizacji i chrystianizacji przez Zakon Krzy\u017cacki. W drugim rozdziale om\u00f3wiono dzieje Nawiad od lokacji w roku 1397 a\u017c do reformacji.<\/p>\n\n\n\n Drga cz\u0119\u015b\u0107 podzielona na siedem rozdzia\u0142\u00f3w przedstawia po\u0142udniowa cz\u0119\u015b\u0107 starostwa mr\u0105gowskiego w okresie dominacji Ko\u015bcio\u0142a protestanckiego. Om\u00f3wiono dzieje parafii nawiadzkiej, dzia\u0142alno\u015bci szkolnictwa elementarnego, powstanie parafii w Ukcie i Pieckach, opisano wybrane wioski i nekropolie. Ostani rozdzia\u0142 po\u015bwi\u0119cono ludno\u015bci katolickiej w starostwie mr\u0105gowskim.<\/p>\n\n\n\n Trzecia cz\u0119\u015b\u0107 ukazuje dzieje Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-augsburskiego i katolickiego po II wojnie \u015bwiatowej na przestrzeni pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu lat. Duchownych protestanckich i katolickich zaanga\u017cowanych w prac\u0119 duszpastersk\u0105 a tak\u017ce trosk\u0119 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego o stan materialny parafii i dzie\u0142a mi\u0142osierdzia.<\/p>\n\n\n\n Uzupe\u0142nieniem pracy jest dodatek zawieraj\u0105cy wykaz duchownych pracuj\u0105cych w parafii Nawiady i Ukta a tak\u017ce kr\u00f3tki biogram ks. Teodora Ba\u0142truszewicza, pierwszego proboszcza katolickiego w Nawiadach po reformacji.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0119\u015b\u0107 I. Okres poga\u0144ski i pocz\u0105tki chrze\u015bcviaj\u0144stwa<\/p>\n\n\n\n I. Prusy w czasach przed Krzy\u017cackich<\/strong><\/p>\n\n\n\n Lud Prus\u00f3w (Bruzi) po raz pierwszy wymienia w po\u0142owie IX wieku tzw. Geograf Bawarski, maj\u0105c na my\u015bli kraj le\u017c\u0105cy mi\u0119dzy Wis\u0142\u0105 a Niemnem. Od tej pory okre\u015blenie to stawa\u0142o si\u0119 coraz powszechniejsze. W XI w. mianem Prus\u00f3w nazywano wszystkie ludy mi\u0119dzy Wis\u0142\u0105 a Niemnem, zapominaj\u0105c o dawnej nazwie Est\u00f3w. Po raz pierwszy pe\u0142ny wykaz plemion pruskich poda\u0142 kronikarz krzy\u017cacki Piotr Dusburg w XIX w. Zanotowa\u0142, \u017ce Prusy dziel\u0105 si\u0119 na 11 \u201eziem\u201d. By\u0142y to 1. Ziemia che\u0142mi\u0144ska i lubawska, 2. Pomezania, 3. Pogezania, 4. Warmia, 5. Natangia, 6. Sambia, 7. Nadrowia, 8. Skalowia, 9. Sudowia, 10 Galindia, 11 Barcja Wielka i Ma\u0142a10<\/sup><\/a><\/sup>. Najtrudniejsze jest ustalenie etymologii nazwy samych Prus jako krainy i jako nazwy ludu.<\/p>\n\n\n\n Galindii le\u017c\u0105cej na pograniczu prusko-mazowieckim towarzyszy zagadkowa nazwa, kt\u00f3rej najprawdopodobniej odpowiednikiem jest nazwa plemienia: Goljad nad rzek\u0105 Porotw\u0105 w Smole\u0144skiem. Najcz\u0119\u015bciej uczeni dopatruj\u0105 si\u0119 w jej rdzeniu pierwiastka: Galas (lit.), gals (\u0142ot.) \u2013 ukrinc\u00f3w. Chocia\u017c podawane s\u0105 tak\u017ce inne etymologie11<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Galindia to obszar, kt\u00f3ry rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 od g\u00f3rnego biegu \u0141yny do wielkich Jezior Mazurskich. Trudno jest dok\u0142adnie opisa\u0107 granice dawnej Galindii, ale postarajmy si\u0119 przynajmniej z grubsza je nakre\u015bli\u0107. Na zachodzie ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 wzd\u0142u\u017c \u0141yny a by\u0107 mo\u017ce w niekt\u00f3rych miejscach wykracza\u0142a poza ni\u0105. Dalej granica bieg\u0142a do Jeziora Drw\u0119ckiego, nast\u0119pnie w okolice Lidzbarka Warmi\u0144skiego i do jeziora Rydz\u00f3wka i na zach\u00f3d do Jeziora Mamry. Stamt\u0105d granica bieg\u0142a przez Lasy Sztynorckie w kierunku wsi Wop\u0142awki (ko\u0142o K\u0119trzyna), w kierunku Bo\u017cego (na p\u00f3\u0142noc od Mr\u0105gowa i Szestna), lasu Tauro i Jeziora Kiersztanowskiego. Jezioro Dejnowa, le\u017c\u0105ce mi\u0119dzy \u015aw. Lipk\u0105 a Pilcem, znajdowa\u0142o si\u0119 ju\u017c w Barcji12<\/sup><\/a><\/sup>. Trudno jest dok\u0142adnie wyznaczy\u0107 granic\u0119 na p\u00f3\u0142nocy mi\u0119dzy Galindi\u0105 a Nadrowi\u010513<\/sup><\/a><\/sup>. Dzi\u015b wiemy, \u017ce jeziora Mamry i Kisajno oraz zbiorniki wodne le\u017c\u0105ce na wsch\u00f3d od W\u0119gorzewa i Gi\u017cycka, takie jak Str\u0119giel, Go\u0142dopiwo, Wydmi\u0144skie i Wielki \u0141\u0119kuk le\u017ca\u0142y w granicach Galingii. Mo\u017cna tu przyj\u0105\u0107, \u017ce rzeka w swoim dolnym biegu tworzy\u0142a granice z Nadrowi\u0105. Trudno dzi\u015b wyznaczy\u0107 dok\u0142adnie wschodnia granic\u0119 Galindii, wiemy, \u017ce jezioro Skometno (na wsch\u00f3d od E\u0142ku, ko\u0142o Pisanicy), le\u017ca\u0142o w Sudowi14<\/sup><\/a><\/sup>. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce granica zbiega\u0142a si\u0119 z rzek\u0105 E\u0142k. Po\u0142udniowa granica bieg\u0142a od uj\u015bcia rzeki E\u0142k do Biebrzy przez rzek\u0119 Gumowe (potok ko\u0142o wsi Kubra i miasta Radzi\u0142\u00f3w) w stron\u0119 rzeki Skrody, wyp\u0142ywaj\u0105cej z okolic Radzi\u0142owa. Dalej bieg\u0142a wzd\u0142u\u017c rzeki Skrody do miejsca gdzie \u0142\u0105czy si\u0119 z rzeka Pis\u0105 i dalej w d\u00f3\u0142 Pis\u0105 do uj\u015bcia do niej rzeczki Lubano (obok Turosli) . Przebiega\u0142a rzeczk\u0119 Szkwa oraz Rozog\u0119 i wiod\u0142a do okolicy, gdzie rzeczka Tryb\u00f3wka, bior\u0105ca pocz\u0105tek w pobli\u017cu wsi \u0141uka wpada do rzeki Omulew. Dalej prowadzi\u0142a przez bagniska Ligopanie i Russe do rzeki Orzyc., a\u017c do jej \u017ar\u00f3de\u0142. Stamt\u0105d granica bieg\u0142a do rzeki Nidy, do miejsca gdzie dop\u0142ywa do niej rzeka Wysoka w okolicach Dzia\u0142dowa a st\u0105d a\u017c do \u017ar\u00f3de\u0142 \u0141yny15<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Mapka Prus poga\u0144skich<\/p>\n\n\n\n O historycznych krainach Sasinii, Galindii i Sudowii, kt\u00f3re mniej wi\u0119cej odpowiadaj\u0105 obszarowi p\u00f3\u017aniejszych Mazur wiemy niewiele. Nazwa Galind\u00f3w jest wymieniana ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci, ponad tysi\u0105c lat przed przybyciem na te ziemie Zakonu Krzy\u017cackiego, geograf aleksandryjski Ptolemeusz (100-168) w po\u0142owie II wieku po narodzeniu Chrystusa, wymienia je w\u015br\u00f3d lud\u00f3w europejskiej Sarmacji (ziemie le\u017c\u0105ce na wsch\u00f3d od Wis\u0142y). Tak pisze: \u201eZamieszkuj\u0105 Sarmacj\u0119 ogromne ludy: Wenedowie wzd\u0142u\u017c ca\u0142ej zatoki Wenedzkiej (tj. Gda\u0144skiej) (….) z mniejszych za\u015b lud\u00f3w siedz\u0105 w Sarmacji: Gytonowie (tj. Goci) ko\u0142o rzeki Wistula, poni\u017cej Wened\u00f3w, nast\u0119pnie Finowie, nast\u0119pnie Sulonowie (…) Bardziej ku wschodowi od wymienionych siedz\u0105 poni\u017cej Wened\u00f3w Galindowie, Sudinowie i Stawanowie a\u017c do Alan\u00f3w (…) Natomiast wybrze\u017ce oceanu ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 poza zatoka Wenedzka zajmuj\u0105 Weltowie, ponad nimi Osiowie, nast\u0119pnie Karbonowie, mieszkaj\u0105cy na najdalszej p\u00f3\u0142nocy\u201d16<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Tak\u017ce nie obce by\u0142y to ziemie Tacytowi, kt\u00f3ry tak o nich pisa\u0142, \u201ezwracaj\u0105c si\u0119 w prawo, spotykamy na wybrze\u017cu Morza Swebskiego (Suebicum Mare = Ba\u0142tyk) oblane nim gminy Est\u00f3w, kt\u00f3rzy maja zwyczaje i str\u00f3j Sweb\u00f3w (tj. German\u00f3w), lecz j\u0119zyk zblizony bardziej do bryta\u0144skiego. Czcz\u0105 oni matk\u0119 bog\u00f3w. Jako symbol swej wiary nosza wizerunek dzik\u00f3w; tym zast\u0119puj\u0105c bro\u0144 i wszelka inn\u0105 ochron\u0119, czciciela bogini nawet w\u015br\u00f3d nieprzyjaci\u00f3\u0142 zabezpiecza. Rzadko pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 \u017celazem, cz\u0119sto pa\u0142kami. Z uprawa zbo\u017ca i innych produkt\u00f3w ziemnych cierpliwie si\u0119 biedz\u0105, ni\u017cby si\u0119 tego oczekiwa\u0142o po zwyczajnej Germanom gnu\u015bno\u015bci. Ale tak\u017ce morze przeszukuj\u0105 i jedyni w\u015br\u00f3d wszystkich German\u00f3w zbieraj\u0105 po mieliznach i na samym wybrze\u017cu bursztyn, kt\u00f3ry oni sami nazywaj\u0105 glesum. Jakie s\u0105 jego w\u0142asno\u015bci, lub w jaki spos\u00f3b si\u0119 rodzi, tego zwyczajem barbarzy\u0144c\u00f3w oni nie badali, ani nie dociekali, a nawet le\u017ca\u0142 on d\u0142ugo mi\u0119dzy innymi odpadkami morskimi, a\u017c nasz zbytek nada\u0142 mu rozg\u0142os. Im samym nie s\u0142u\u017cy do \u017cadnego u\u017cytku i zbieraj\u0105 go w surowym stanie, dostarczaj\u0105 nie obrobiony i dziwi\u0105 si\u0119 cenie, jaka za niego otrzymuj\u0105\u201d17<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Rusini nazywali Galind\u00f3w Goliadami i wspominali wojn\u0119 z nimi prowadzon\u0105 za czas\u00f3w wielkiego ksi\u0119cia Izjas\u0142awa w 1057 r. Powszechnie uwa\u017cano i zaliczano Galindi\u0119 do ziem Prus\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W przededniu kolonizacji Prus, zwi\u0105zki terytorialne przedstawia\u0142y prymitywn\u0105 form\u0119 pa\u0144stwa. Zwi\u0105zki spo\u0142eczne by\u0142y oparte na wi\u0119zach krwi, czyli r\u00f3d i rodzina tworzy\u0142y wsp\u00f3lnot\u0119 plemienna. Strefa dzia\u0142alno\u015bci zewn\u0119trznej by\u0142a ograniczona niemal wy\u0142\u0105cznie do prowadzenia wojen, strze\u017cenia granic i budowy fortyfikacji. Spo\u0142ecze\u0144stwo musia\u0142o samo zabezpieczy\u0107 sobie bezpiecze\u0144stwo zar\u00f3wno ca\u0142emu plemieniu jak i jednostce wewn\u0105trz.<\/p>\n\n\n\n Podstawow\u0105 kom\u00f3rk\u0105 w spo\u0142eczno\u015bci plemiennej by\u0142a rodzina, z\u0142o\u017cona z rodzic\u00f3w i dzieci. Maj\u0105tek jak i stanowisko spo\u0142eczne przechodzi\u0142o z ojca na syna. Stanowisko kobiety w rodzinie pruskiej by\u0142o traktowane przedmiotowo, \u017con\u0119 kupowano za okre\u015blon\u0105 sum\u0119 \u015brodk\u00f3w materialnych, m\u0119\u017com s\u0142u\u017cy\u0142y dozgonnie. Nie mia\u0142y prawa razem z m\u0119\u017cem zasi\u0105\u015b\u0107 do sto\u0142u18<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n G\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania Prus\u00f3w by\u0142o rolnictwo. W gospodarstwach domowych ze zwierz\u0105t chowano przede wszystkim wo\u0142y i konie, u\u017cywane do prac polnych. G\u0119sto\u015b\u0107 zaludnienia by\u0142a bardzo s\u0142aba, mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, \u017ce wynosi\u0142a 2 osoby na 1 km2<\/sup>, a w Prusach oko\u0142o 80% powierzchni pokrywa\u0142y lasy. Poza polami ornymi drugim bardzo wa\u017cnym obszarem w uprawie roli by\u0142y \u0142\u0105ki. Kiedy kraj pruski nawiedza\u0142 nieurodzaj, pojawia\u0142a si\u0119 kl\u0119ska g\u0142odu. Plemiona le\u017c\u0105ce w pasie przygranicznym w takich sytuacjach kupowa\u0142y \u017cywno\u015b\u0107 u s\u0105siad\u00f3w, np. Ja\u0107wingowie. Rolnictwo sta\u0142o na do\u015b\u0107 niskim poziomie. Na polach uprawnych stosowano tkz. tr\u00f3jpol\u00f3wk\u0119, po \u017cycie zasiewano zbo\u017ce jare, w trzecim roku zagon pola le\u017ca\u0142 od\u0142ogiem.. Pole orano rad\u0142ami, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 drewnianymi lemieszami. Do zaprz\u0119gu u\u017cywano koni jak i wo\u0142y. Znano brony, traw\u0119 jak i zbo\u017ca \u015bcinano kosami jak i sierpami. Nawo\u017cenia p\u00f3l najprawdopodobniej nie praktykowano. Ze zb\u00f3\u017c najcz\u0119\u015bciej uprawiano \u017cyto i owies a mniej j\u0119czmienia i pszenicy. Uprawa lnu by\u0142a do\u015b\u0107 powszechna, natomiast ma\u0142o uprawiano warzyw19<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Dok\u0142adniejsze informacje o tych ziemiach przekaza\u0142 nam biskup krakowski Wincenty Kad\u0142ubek. Powiada \u017ce, \u201ePo\u0142ekszanie to lud bardzo dziki, okrutniejszy od wszystkich dzikich zwierz\u0105t, niedost\u0119pny z powodu broni\u0105cych dost\u0119pu rozleg\u0142ych puszcz, z powodu zwartych g\u0105szcz\u00f3w le\u015bnych, z powodu smo\u0142owych bagien. Poniewa\u017c pewien Rusin ksi\u0105\u017c\u0119 drohiczy\u0144ski, mia\u0142 zwyczaj potajemnie popiera\u0107 tych rozb\u00f3jnik\u00f3w, (nasz ksi\u0105\u017c\u011920<\/sup><\/a><\/sup>) doznaje pierwszych uk\u0142u\u0107 oburzenia. Skoro tylko zosta\u0142 zamkni\u0119ty w grodzie kt\u00f3ry jest stolic\u0105 jego ksi\u0119stwa i zwie si\u0119 Drohiczyn, (tak) zgn\u0119biony zosta\u0142 uciskiem obl\u0119\u017cenia, \u017ce nie tyle przysta\u0142 na warunki poddania, ile zgo\u0142a popad\u0142 w stan wiecznego podda\u0144stwa. Potem ledwo przemierzawszy ow\u0105 nieprzebyt\u0105 puszcz\u0119 w ci\u0105gu trzech naturalnych dni w szybkim pochodzie, czwartego dnia przed \u015bwitem ka\u017ce katolicki ksi\u0105\u017c\u0119, aby ca\u0142e wojsko przede wszystkim posili\u0142o si\u0119 zbawienn\u0105 Hosti\u0105. (….) Przeto nieustraszenie szukaj\u0105 sposobno\u015bci do walki. Mimo d\u0142ugiego szukania nie znajduj\u0105 jej, gdy\u017c wszyscy nieprzyjaciele nie tyle z ma\u0142odusznego strachu, ile z przemy\u015blnej ostro\u017cno\u015bci ukryli si\u0119 po uroczyskach i jamach. (….) Nie napotkawszy ich Lechici, \u017ceby si\u0119 nie wydawa\u0142o, i\u017c s\u0105 bezczynni, tym ostrzej bior\u0105 si\u0119 do pustoszenia: gontyny, grody, wsie, wysokie budowle mieszkalne, gumna ze zbo\u017cem spowijaj\u0105 po\u017cog\u0105. Albowiem tamci nie znaj\u0105 zupe\u0142nie u\u017cytku warowni i takie maj\u0105 mury miast jak dzikie zwierz\u0119ta. Ksi\u0105\u017c\u0119 ich, Po\u0142eksztanin, przyst\u0119puje ob\u0142udnie do Kazimierza, przyznaje, \u017ce poni\u00f3s\u0142 kl\u0119sk\u0119, prosi o lito\u015b\u0107 nad ziomkami, b\u0142aga o przyj\u0119cie ich do s\u0142u\u017cby, zobowi\u0105zuje si\u0119 do p\u0142acenia daniny, a dla r\u0119kojmi tego daje kilka por\u0119czycieli czy zak\u0142adnik\u00f3w, przyrzeka, \u017ce da ich wi\u0119cej. Po\u0142ekszanie tymczasem obaliwszy las odcinaj\u0105 zupe\u0142nie odwr\u00f3t (i) \u0142ami\u0105 uk\u0142ad. M\u00f3wi\u0105, ze bezpiecze\u0144stwo zak\u0142adnik\u00f3w nie mo\u017ce by\u0107 przeszkod\u0105 dla ich wolno\u015bci, i lepiej b\u0119dzie, \u017ce utrac\u0105 syn\u00f3w, ni\u017c \u017ceby mieli by\u0107 pozbawieni wolno\u015bci ojc\u00f3w, a zaszczytna \u015bmier\u0107 syn\u00f3w zapewni im zaszczytniejsze urodzenie\u201d21<\/sup><\/a><\/sup>. W p\u00f3\u017aniejszym czasie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce podb\u00f3j ziem pruskich nie by\u0142 trwa\u0142y. Rozbita na dzielnice Polska, by\u0142a s\u0142aba i nie by\u0142a w stanie obroni\u0107 si\u0119 przed najazdami Prus\u00f3w i Po\u0142eksztan. Ci\u0105g\u0142e najazdy Prus\u00f3w na tereny nadgraniczne z Polsk\u0105 powodowa\u0142y nieustanne zatargi i konflikty. By temu zaradzi\u0107 i powstrzyma\u0107 Prus\u00f3w przed najazdami \u0142upie\u017cczymi, Konrad Mazowiecki wezwa\u0142 na pomoc zakon krzy\u017cacki, kt\u00f3remu ofiarowa\u0142 ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105.<\/p>\n\n\n\n 2. Religia poga\u0144skich Prus\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n Przed pierwsz\u0105 lokacj\u0105 mieszka\u0144cy ka\u017cdej pruskiej osady Prus oddawali cze\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnym bo\u017ckom poga\u0144skim. Kult skierowany by\u0142 przede wszystkim w stron\u0119 przyrody. Piotr z Dusburga, dobrze rozeznany w obyczajach poga\u0144skich Prus\u00f3w, pisa\u0142: \u017ce \u201e(\u2026) oddawano cze\u015b\u0107 S\u0142o\u0144cu, Ksi\u0119\u017cycowi, gwiazdom, piorunom, ptakom, wszystkim zwierz\u0119tom, a\u017c do ropuchy w\u0142\u0105cznie. Miejscami kultu by\u0142y lasy, gaje pola, \u0142\u0105ki i wody. Ca\u0142a przyroda by\u0142a miejscem sakralnym dla Prus\u00f3w. Ogromn\u0105 cze\u015b\u0107 oddawano zmar\u0142ym. Po \u015bmierci palono ich na stosie wraz z ca\u0142ym dobytkiem \u017cywym i zmar\u0142ym. Wraz ze s\u0142u\u017cb\u0105 i niewolnikami. W kronice Piotr z Dusburga zanotowa\u0142: \u201e(\u2026) wielu z nich kapie si\u0119 codziennie na cze\u015b\u0107 bog\u00f3w, wielu za\u015b wzdraga si\u0119 z tego samego powodu przed k\u0105piel\u0105; kobiety i m\u0119\u017cczy\u017ani tkaj\u0105 jedni len, drudzy we\u0142n\u0119, aby si\u0119 najlepiej przypodoba\u0107 b\u00f3stwu; z obawy przed bogami jedni boj\u0105 si\u0119 wsiada\u0107 na czarne, drudzy na siwe, trzeci na innej ma\u015bci konie\u201d22<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Piotr z Dusburga pisa\u0142, \u017ce Prusowie nie mieli \u017cadnego b\u00f3stwa nazwanego imiennie. Jednak tak nie by\u0142o. Szymon Grunau na pocz\u0105tku XVI wieku wymieni\u0142 sze\u015b\u0107 b\u00f3stw, kt\u00f3rym Prusowie oddawali bosk\u0105 cze\u015b\u0107: Pattollo, Potrimpo, Perkuno, Wur\u015baito, Svaibrotto i Curcho. W kolejnych latach pisarze z ogromn\u0105 fantazj\u0105 wzbogacali plejad\u0119 b\u00f3stw pruskich, kt\u00f3re nie zawsze okazywa\u0142y si\u0119 prawdziwe23<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W przekazie tradycji religijnej w\u015br\u00f3d Prus\u00f3w pierwszorz\u0119dn\u0105 rol\u0119 odgrywali kap\u0142ani poga\u0144scy. Dok\u0142adn\u0105 charakterystyk\u0119 dzia\u0142alno\u015bci kap\u0142ana Kriwe przedstawi\u0142 Piotr Dusburg24<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n 3. Pierwsze pr\u00f3by chrystianizacji<\/strong><\/p>\n\n\n\n Pr\u00f3by nawr\u00f3cenia Prus na wiar\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 si\u0119gaj\u0105 ko\u0144ca X wieku. Za poparciem Boles\u0142awa Chrobrego wyprawi\u0142 si\u0119 do Prus \u015bw. Wojciech, ale poni\u00f3s\u0142 tam \u015bmier\u0107 m\u0119cze\u0144sk\u0105 23 kwietnia 997 r. w \u015awi\u0119tym Gaju. Poetka warmi\u0144ska Maria Zientara-Malewska tak pisa\u0142a o m\u0119czenniku:<\/p>\n\n\n\n \u201eNa ziemi\u0119 Prus\u00f3w przyby\u0142 biskup Pargi,<\/p>\n\n\n\n By tam gdzie szumia\u0142y d\u0119by Romowe,<\/p>\n\n\n\n Odwieczne psalmy \u015bpiewa\u0142y lasy,<\/p>\n\n\n\n Zatkn\u0105\u0107 na wieki Krzy\u017c Chrystusowy.<\/p>\n\n\n\n I ochrzci\u0142 Wojciech swoj\u0105 krwi\u0105 m\u0119cze\u0144sk\u0105<\/p>\n\n\n\n Warmi\u0119, by by\u0142a \u015bwi\u0119ta, wierna Bogu,<\/p>\n\n\n\n Pani Gietrzwa\u0142du, Kr\u00f3lowej Fromborka.<\/p>\n\n\n\n Krzy\u017c Pa\u0144ski czuwa\u0142 nad \u015bcie\u017ck\u0105 i drog\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n Z kolejn\u0105 wypraw\u0105 misyjn\u0105 do Prus przyby\u0142 \u015bw. Brunon z Kwerfurtu, jednak i on poni\u00f3s\u0142 \u015bmier\u0107 m\u0119cze\u0144sk\u0105 9 marca 1009 r. na pograniczu Ja\u0107wie\u017cy, Litwy i Prus25<\/sup><\/a><\/sup>. Konflikty wewn\u0119trzne jakie prze\u017cywa\u0142o pa\u0144stwo polskie, nie pozwoli\u0142y na kontynuowanie akcji misyjnej w Prusach przez ca\u0142y XI wiek.<\/p>\n\n\n\n Z pocz\u0105tkiem XII wieku Boles\u0142aw Krzywousty dwukrotnie wyprawia\u0142 si\u0119 do Prus, ale poza grabie\u017c\u0105 teren\u00f3w nadgranicznych niczego nie zdzia\u0142a\u0142 dla chrze\u015bcija\u0144stwa. W roku 1141 wyruszy\u0142 na misje biskup morawski Henryk Zdzik, jednak\u017ce spotka\u0142 si\u0119 z tak wrogim nastawieniem, \u017ce musia\u0142 zaniecha\u0107 swej misyjnej dzia\u0142alno\u015bci26<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Dopiero za spraw\u0105 papie\u017ca Innocentego III i arcybiskupa gnie\u017anie\u0144skiego Henryka Kietlicza, cystersi z polskiego klasztoru w \u0141eknie zapocz\u0105tkowali skuteczne nawracanie pogan pruskich w roku 1209. Na czele misji stan\u0119li Cystersi Chrystian i Bogus\u0142aw-Filip, kt\u00f3ry w 1213 r. zosta\u0142 um\u0119czony27<\/sup><\/a><\/sup>. Chrystianowi uda\u0142o si\u0119 nawr\u00f3ci\u0107 dwu naczelnik\u00f3w pruskich. W 1216 r. ca\u0142a zachodnia Pomezania, \u0142\u0105cznie z ziemi\u0105 lubawsk\u0105 mog\u0142a uchodzi\u0107 za schrystianizowan\u0105. Chrystian zosta\u0142 w tym czasie wy\u015bwi\u0119cony na pierwszego biskupa pruskiego. Aktu tego najprawdopodobniej dokona\u0142 sam papie\u017c w roku 1215\/1216 w Rzymie28<\/sup><\/a><\/sup>. Chrystian mia\u0142 prawo werbowania ochotnik\u00f3w na wypraw\u0119 krzy\u017cow\u0105 do Prus. M\u00f3g\u0142 tez erygowa\u0107 katedry biskupie, udziela\u0107 zezwole\u0144 na dzia\u0142alno\u015b\u0107 misyjn\u0105 w Prusach oraz kara\u0107 tych, kt\u00f3rzy wtargn\u0119li tam bez jego zezwolenia29<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Ale chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o nadal zagro\u017cone ze strony pogan. Prusowie opanowali i spustoszyli ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105 i Mazowsze. W\u00f3wczas papie\u017c Honoriusz III wezwa\u0142 ca\u0142y \u015bwiat chrze\u015bcija\u0144ski do obrony nawr\u00f3conych i krucjaty przeciw Prusom. Mimo to, nie zabezpieczy\u0142y jego rozwoju kilkakrotne wyprawy krzy\u017cowe rycerzy polskich w latach 1217-1223. Wzi\u0119li w niej udzia\u0142 m.in. Leszek Bia\u0142y, Konrad Mazowiecki, Henryk Brodaty, arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski Wincenty z Czarnkowa oraz rycerstwo30<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n 4. Zakon Krzy\u017cacki (1226 \u2013 1525)<\/strong><\/p>\n\n\n\n W tym samym czasie pojawi\u0142a si\u0119 propozycja podboju i chrystianizacji Prus si\u0142ami zakon\u00f3w rycerskich. Jako pierwsi pojawili si\u0119 joannici a nieco p\u00f3\u017aniej templariusze. Jednak nie odegrali wybitniejszej roli w chrystianizacji Prus. Dopiero Zakon Braci Szpitala Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Jerozolimie Domu Niemieckiego, tkz. Krzy\u017cacy sprowadzeni przez Konrada Mazowieckiego w 1226 r. dokonali podboju i chrystianizacji Prus.<\/p>\n\n\n\n Pocz\u0105tki Zakonu Krzy\u017cackiego si\u0119gaj\u0105 roku 1190, powsta\u0142 w Palestynie w czasie trwania wypraw krzy\u017cowych do Ziemi \u015awi\u0119tej. W roku 1197, podczas trwania III krucjaty, zosta\u0142 przekszta\u0142cony w \u201eOrdo militium hospitalis S. Mariae Teutonicorum Hierosolymitami\u201d, z zakonu szpitalnego Krzy\u017cak\u00f3w, sta\u0142 si\u0119 zakonem rycerskim. Pierwsze nadania na rzecz Zakonu Krzy\u017cackiego by\u0142y niewielkie. By\u0142y to przewa\u017cnie jedno- lub parowioskowe. W roku 1211 zakon otrzyma\u0142 na W\u0119grzech ziemie w Siedmiogrodzie. Kr\u00f3l Andrzej II (1205 \u2013 1235) sprowadzi\u0142 Krzy\u017cak\u00f3w w dw\u00f3ch celach, by bronili ziemi a po drugie by chrystianizowali Po\u0142owc\u00f3w poprzez co kr\u00f3lestwo w\u0119gierskie si\u0119 powi\u0119kszy. Gdy zakon zacz\u0105\u0142 si\u0119 rozrasta\u0107 i d\u0105\u017cy\u0107 do stworzenia w\u0142asnego pa\u0144stwa kr\u00f3l Andrzej zmusi\u0142 go w 1225 r. do opuszczenia kraju. Wieli mistrz Herman von Salza, mia\u0142 a\u017c nadto powod\u00f3w do przyj\u0119cia propozycji od Konrada Mazowieckiego w 1226 r., przewiduj\u0105ca nadanie im ziemi che\u0142mi\u0144skiej. jednak teraz Krzy\u017cacy byli znacznie ostro\u017cniejsi. Zanim podj\u0119li si\u0119 misji w Prusach, przygotowali si\u0119 od strony prawnej., by kolejny raz nie straci\u0107 darowanych posiad\u0142o\u015bci. Pierwszym zadaniem, jakie sobie postawili Krzy\u017cacy, to zatwierdzenie przysz\u0142ych zada\u0144 Zakonu w Prusach. Uzyskali to zapisem w z\u0142otej bulli z Rimini w 1226 r. Co wi\u0119cej cesarz Fryderyk II uznaje wieczyst\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 Zakonu do ziemi che\u0142mi\u0144skiej i nadaje mu prawo w\u0142asno\u015bci ziem, kt\u00f3re w przysz\u0142o\u015bci b\u0119d\u0105 zdobyte przez zakon w Prusach31<\/sup><\/a><\/sup>. Cesarz w bulli pomin\u0105\u0142 milczeniem roszczenia papie\u017ca, a tak\u017ce zignorowa\u0142 obecno\u015b\u0107 biskupa Chrystiana.<\/p>\n\n\n\n W 1236 roku papie\u017c Grzegorz IX upowa\u017cni\u0142 legata Wilhelma do podzia\u0142u Prus na trzy diecezje. Jednak zamiar ten nie zosta\u0142 zrealizowany. Stosunki mi\u0119dzy papie\u017cem a Zakonem Krzy\u017cackim si\u0119 pogarszaj\u0105. Legat papieski informuje Stolic\u0119 Apostolsk\u0105 o nadu\u017cyciach pope\u0142nianych w Prusach. W tym samym czasie interweniuje u papie\u017ca bp Chrystian, oskar\u017caj\u0105c Krzy\u017cak\u00f3w m. in. o zniszczenie i o ograbienie stolicy biskupiej Zantyr32<\/sup><\/a><\/sup>, przyw\u0142aszczenie d\u00f3br biskupich i odwodzenie pogan od chrztu by \u0142atwiej by\u0142o ich utrzyma\u0107 w podda\u0144stwie.<\/p>\n\n\n\n W 1241 r. papie\u017c Grzegorz IX zmar\u0142. Nastroje w kurii rzymskiej si\u0119 zmieni\u0142y na korzy\u015b\u0107 Zakonu Krzy\u017cackiego. Zosta\u0142y zmienione postanowienia umowy, a mianowicie w miejsce 2\/3 ziemi przyznanej biskupowi i 1\/3 Zakonowi legat Wilhelm z Modeny wprowadzi\u0142 nowe proporcje 1\/3 biskupowi, a 2\/3 Krzy\u017cakom33<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Nast\u0119pca papie\u017ca Grzegorza IX, Innocenty IV (1243-1254) zleci\u0142 legatowi Wilhelmowi dokonanie podzia\u0142u Prus na trzy diecezje i wyodr\u0119bnienie czwartej z ziemi che\u0142mi\u0144skiej i lubawskiej. Podkre\u015blaj\u0105c zas\u0142ugi Zakonu Krzy\u017cackiego, poleci\u0142 wybra\u0107 spo\u015br\u00f3d jego braci kandydat\u00f3w na biskup\u00f3w i udzieli\u0107 im konsekracji. Zosta\u0142y utworzone diecezje: che\u0142mi\u0144ska, pomeza\u0144ska, warmi\u0144ska i sambijska. Spo\u015br\u00f3d nowo utworzonych diecezji najwi\u0119ksz\u0105 by\u0142a warmi\u0144ska.<\/p>\n\n\n\n W 1309 r. Zakon przeni\u00f3s\u0142 siedzib\u0119 wielkiego mistrza z Wenecji do Malborka. Da\u0142 tym samym do zrozumienia, \u017ce ro\u015bci sobie prawo do sprawowania w\u0142adzy nad ca\u0142ymi Prusami34<\/sup><\/a><\/sup>. Szczyt swej pot\u0119gi osi\u0105gn\u0105\u0142 za czas\u00f3w wielkiego mistrza Winrycha von Kniprodego (1351 \u20131382). Z s\u0105siedni\u0105 Polsk\u0105 dochodzi\u0142o raz po raz do zatarg\u00f3w. Szczeg\u00f3lnie po roku 1386 po przyj\u0119ciu chrztu przez wielkiego ksi\u0119cia litewskiego Jagie\u0142\u0142\u0119, kt\u00f3ry stworzy\u0142 pot\u0119\u017cne pa\u0144stwo polsko-litewskie i jako W\u0142adys\u0142aw II Jagie\u0142\u0142o wst\u0105pi\u0142 na tron polski. W maju 1409 r. dosz\u0142o do bitwy mi\u0119dzy Zakonem a Polska i Litw\u0105, wojska krzy\u017cackie zaj\u0119\u0142y Drezdenko gr\u00f3d nad Noteci\u0105. Wojska polsko-litewskie latem 1410 r. posi\u0142kowane przez wojska mazowieckie, zaj\u0119\u0142y spor\u0105 cze\u015b\u0107 pa\u0144stwa krzy\u017cackiego. Dosz\u0142o do s\u0142ynnej bitwy 15 lipca 1410 r., w kt\u00f3rej zakon poni\u00f3s\u0142 kl\u0119sk\u0119, a wielki mistrz Ulryk von Jungingen zgin\u0105\u0142. Historiografia niemiecka \u0142\u0105czy kl\u0119sk\u0119 Zakonu ze wsi\u0105 St\u0119bark (Tannenberg), natomiast polska z po\u0142o\u017conym nieopodal Grunwaldem (Gr\u00fcnfelde)35<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W 1411 r. zosta\u0142 zawarty pierwszy pok\u00f3j toru\u0144ski, Polska materialnie zyska\u0142a niewiele, ale wzr\u00f3s\u0142 jej presti\u017c polityczny i moralny, podczas gdy zakon zosta\u0142 mocno os\u0142abiony. W 1440 r. powsta\u0142 Zwi\u0105zek Pruski, kt\u00f3ry walczy\u0142 o wolno\u015b\u0107 miast Pruskich. Zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do kr\u00f3la polskiego Kazimierza IV Jagiello\u0144czyka z petycj\u0105 o przej\u0119cie zwierzchno\u015bci nad Prusami. Kr\u00f3l wyda\u0142 akt inkorporacyjny w 1454 r. ca\u0142ego terytorium zakonnego. To spowodowa\u0142o wybuch wojny trzynastoletniej, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do podpisani drugiego pokoju toru\u0144skiego w 1466 r. tym razem dokona\u0142y si\u0119 do\u015b\u0107 du\u017ce zmiany terytorialne. Polsce przypad\u0142o Pomorze Gda\u0144skie wraz z Gda\u0144skiem, ziemia che\u0142mi\u0144ska, Elbl\u0105g, \u017bu\u0142awy i Warmia. Od tej pory Polska uzyska\u0142a dost\u0119p do Ba\u0142tyku36<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W 1511 r. kapitu\u0142a zakonna wybra\u0142a ostatniego wielkiego mistrza, margrabiego brandenburskiego z m\u0142odej linii Hohenzollern-Ansbach. Pochodzi\u0142 z Frankonii, jego matka by\u0142a Jagiellonk\u0105. Korespondowa\u0142 z Andrzejem Osiandrem a p\u00f3\u017aniej z Marcinem Lutrem kt\u00f3ry zach\u0119ca\u0142 go w 1523 r. by przekszta\u0142ci\u0142 pa\u0144stwo zakonne w ksi\u0119stwo \u015bwieckie i podporz\u0105dkowa\u0142 kr\u00f3lowi polskiemu. Uczyni\u0142 to 10 kwietnia 1525 r. w Krakowie, od tej pory pa\u0144stwo zakonne sta\u0142o si\u0119 ksi\u0119stwem \u015bwieckim37<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n 5. Diecezja warmi\u0144ska (1243 \u2013 1525)<\/strong><\/p>\n\n\n\n Diecezja warmi\u0144ska tak jak i pozosta\u0142e, zosta\u0142a utworzona bull\u0105 z dnia 29 lipca 1243 r38<\/sup><\/a><\/sup>. Nazwa pochodzi od plemienia Warm\u00f3w, osiad\u0142emu w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci, w okolicach Braniewa i Fromborka, chocia\u017c na ziemiach biskupstwa mieszka\u0142y r\u00f3wnie\u017c inne plemiona pruskie, m.in. Pogezanie, Natangowie, Bartowie, Galindowie. O istotnym znaczeniu plemienia Warm\u00f3w zdecydowa\u0142 fakt, \u017ce ich \u017cyzne tereny wcze\u015bniej pad\u0142y ofiar\u0105 podboju krzy\u017cackiego i by\u0142y znacznie wcze\u015bniej skolonizowane. Dlatego te\u017c pierwszy biskup warmi\u0144ski, Anzelm, obra\u0142 Braniewo za stolic\u0119 swej diecezji39<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Spr\u00f3bujmy opisa\u0107 szerzej terytorium ca\u0142ego biskupstwa, a nast\u0119pnie cz\u0119\u015bci okre\u015blonej jako dominium biskupie. Granice z 1243 r, przypomina\u0142y swoim kszta\u0142tem romb, kt\u00f3rego p\u00f3\u0142nocno-zachodnia kraw\u0119d\u017a \u2013 od uj\u015bcia Kana\u0142u Elbl\u0105skiego do Zalewu Wi\u015blanego, a st\u0105d do uj\u015bcia Prego\u0142y \u2013 stanowi\u0142o wybrze\u017ce Morza Ba\u0142tyckiego, przy czym Mierzeja Wi\u015blana nale\u017ca\u0142a pocz\u0105tkowo do diecezji w\u0142oc\u0142awskiej, a potem do diecezji pomeza\u0144skiej i sambijskiej40<\/sup><\/a><\/sup>. Granica p\u00f3\u0142nocna i p\u00f3\u0142nocno-wschodnia z s\u0105siedni\u0105 diecezj\u0105 sambijsk\u0105 bieg\u0142a korytarzem rzeki Prego\u0142y, pocz\u0105wszy od Kr\u00f3lewca, kt\u00f3ry le\u017cy po stronie diecezji sambijskiej. Przedmie\u015bcie Kr\u00f3lewca natomiast, znajduje si\u0119 na lewym brzegu Prego\u0142y wraz z parafiami i filiami w Seligenfeld, Neuendorf, Seinbeck, Wehlu (Welawa) i Puschdorf, a nadto parafie Gauleden i Pregelswald, nale\u017ca\u0142y do diecezji warmi\u0144skiej41<\/sup><\/a><\/sup>. Od miasta Wystru\u0107 linia nieco za\u0142amywa\u0142a si\u0119 na po\u0142udnie, wzd\u0142u\u017c rzeki W\u0119gorapy i bieg\u0142a dalej ko\u0142o jeziora Mamry, a st\u0105d prosto a\u017c do granicy litewskiej na wysoko\u015bci miejscowo\u015bci Przero\u015bl (pobli\u017ce Filipowa i Drozdowa). Granice po\u0142udniowe diecezji i biskupstwa p\u0142ockiego pokrywa\u0142y si\u0119 z lini\u0105 prusko-mazowieck\u0105 i przesuwa\u0142y si\u0119 od Filipowa w kierunku zachodnim a\u017c do rzeki Omulew. Tu rozpoczyna\u0142o si\u0119 s\u0105siedztwo z diecezj\u0105 pomeza\u0144sk\u0105; granice diecezji kierowa\u0142y si\u0119 korytarzem rzeki i jeziora Omulew ku p\u00f3\u0142nocy a\u017c do wsi Kurki. Na terytorium Warmii znajdowa\u0142y si\u0119 parafie Wielbark i Jedwabno. St\u0105d linia graniczna bieg\u0142a dalej ku p\u00f3\u0142nocy, pozostawiaj\u0105c po zachodniej swej stronie Jezioro Pluszne, do rzeki Pas\u0142\u0119ki, a nast\u0119pnie jej korytarzem a\u017c do jeziora Mor\u0105g. Parafie Gry\u017aliny, Sz\u0105bruk i Gietrzwa\u0142d, znajduj\u0105ce si\u0119 po prawej stronie Pas\u0142\u0119ki nale\u017ca\u0142y do diecezji warmi\u0144skiej. W rejonie Florczak granica skr\u0119ca\u0142a na zach\u00f3d, do rzeki W\u0105skiej, nast\u0119pnie bieg\u0142a jej korytarzem do jeziora Dru\u017cno, pozostawiaj\u0105c po stronie diecezji parafie; Mi\u0142akowo, Ksi\u0105\u017cnik i Boguchwa\u0142y, podczas gdy Pas\u0142\u0119k nale\u017ca\u0142 do diecezji pomeza\u0144skiej. Na odcinku: jezioro Dru\u017cno \u2013 Zalew Wi\u015blany linia graniczna pokrywa\u0142a si\u0119 z korytem Kana\u0142u Elbl\u0105skiego, wcielaj\u0105c Elbl\u0105g do diecezji warmi\u0144skiej42<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Wydzielenie cz\u0119\u015bci biskupiej nie mog\u0142o nast\u0105pi\u0107 od razu, proces podboju ziem pruskich trwa\u0142 oko\u0142o 50 lat. W roku 1260 mistrz krajowy Arno von Sanger Shausen mia\u0142 doda\u0107 biskupowi pas Puszczy Galindzkiej przy linii granicznej Karakocin \u2013 Kurki, ale w 1375 r. wielki mistrz Winrych von Kniprode odebra\u0142 t\u0119 ziemi\u0119 i na papie\u017cu wymusi\u0142 potwierdzenie jednostronnego uk\u0142adu. Biskupi warmi\u0144scy43<\/sup><\/a><\/sup> w historycznych passusach swoich relacji do Rzymu o stanie diecezji prawie regularnie przypominali Stolicy Apostolskiej o tej krzywdzie, jaka spotka\u0142a biskupi\u0105 Warmi\u011944<\/sup><\/a><\/sup>. Straty terytorialne szacowali na 6 tysi\u0119cy \u0142an\u00f3w che\u0142mi\u0144skich45<\/sup><\/a><\/sup>. Warmia w granicach z 1375 r. przetrwa\u0142a a\u017c do ko\u0144ca samodzielno\u015bci, czyli do jej aneksji przez Prusy w 1772 r.<\/p>\n\n\n\n Mapa<\/p>\n\n\n\n Granice wewn\u0119trzne dominium warmi\u0144skiego wyznacza\u0142y terytorium, nad kt\u00f3rymi biskupi, wsp\u00f3lnie z kapitu\u0142\u0105, sprawowali w\u0142adz\u0119 zwierzchni\u0105, zwan\u0105 dominialn\u0105. Na kszta\u0142t dominium nie mia\u0142 wp\u0142ywu ani pokuj toru\u0144ski z 1466 r., ani traktat krakowski z 1525 r. Przyjrzyjmy si\u0119 zatem granicom biskupstwa (dominium) warmi\u0144skiego. Granice te by\u0142y do\u015b\u0107 skomplikowane. By\u0142y one w wi\u0119kszo\u015bci sztuczne, tylko rzeka Pas\u0142\u0119ka i cz\u0119\u015bciowo Zalew Wi\u015blany stanowi\u0142y wyra\u017ane, naturalne rozgraniczenie. Bieg\u0142y one od uj\u015bcia rzeki Pas\u0142\u0119ki do Krakocina ko\u0142o Reszla, dalej z Krakocina do Kurek i st\u0105d Pas\u0142\u0119k\u0105 w kierunku Zalewu. Parafiami nadgranicznymi w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej Warmii by\u0142y: Butryny (Wuttrinen), Purda (Purden), Biskupiec (Bischofsburg), Reszel (R\u00f6ssel); przy tym granica bieg\u0142a od nich na wsch\u00f3d. Zachodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wyznacza\u0142y parafie: Gry\u017aliny (Grislinen), Gietrzwa\u0142d (Dietrichswalde), Kawkowo (Kockendorf), Skolity (Sch\u00f6litt), \u015awi\u0105tki (Heiligenthal), Wilczkowo (Wolfsdorf), Wapniak (Kalkstein), Osetnik (Wusen), D\u0142ugob\u00f3r (Langwalde), P\u0142oskinia (Plastwich), B\u0142udowo (Bludau). Granica bieg\u0142a po lewej stronie od tych parafii. We wschodniej cz\u0119\u015bci parafiami nadgranicznymi by\u0142y: Piotrowiec (Peterswald), \u0141ajsy (Lays), Pluty (Plauten), Rog\u00f3\u017c (Roggenhausen), Krekole (Krekolen), Kiwity (Kiwiten), Paluzy (Plausen), Grz\u0119da (Sturmh\u00fcbel). Granica przebiega\u0142a na wsch\u00f3d od nich46<\/sup><\/a><\/sup>. Zapewne lepsz\u0105 orientacj\u0119 w zasi\u0119gu terytorium warmi\u0144skiego daje dwana\u015bcie miast obu domen, poczynaj\u0105c od Zalewu: Braniewo, Frombork, Orneta, Lidzbark, Bisztynek, Dobre Miasto, Jeziorany, Reszel, Biskupiec, Barczewo i Olsztyn\n
Rozdzia\u0142 II. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i ewangelicki na rzecz szkolnictwa<\/h3>\n\n\n\n
\n
\n
Rozdzia\u0142 III. Parafia Ukta i szkolnictwo elementarne<\/h3>\n\n\n\n
<\/h3>\n\n\n\n\n
\n
\n
\n
Rozdzia\u0142 V. Rozdzia\u0142 VI. Mieszka\u0144cy parafii nawiadzkiej<\/h3>\n\n\n\n
\n
\n
\n
Cz\u0119\u015b\u0107 III. Lata po II wojnie \u015bwiatowej<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
<\/h2>\n\n\n\n
Rozdzia\u0142 I. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski po 1945 r.<\/h2>\n\n\n\n
\n
\n
\n
\n
Rozdzia\u0142 III. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ewangelizacyjna Ko\u015bcio\u0142a katolickiego<\/h1>\n\n\n\n
\n
Rozdzia\u0142 IV. \u017bycie sakramentalne i duszpasterskie wiernych katolickich<\/h1>\n\n\n\n
\n
\n
\n
\n
A Agenda<\/h5>\n\n\n\n
PWRN Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej<\/h3>\n\n\n\n
I. \u0179r\u00f3d\u0142a archiwalne i r\u0119kopi\u015bmienne<\/h1>\n\n\n\n
PWRN w Olsztynie, Wydzia\u0142 ds. Wyzna\u0144<\/h2>\n\n\n\n
Archiwum Pa\u0144stwowej S\u0142u\u017cby Ochrony Zabytk\u00f3w w Olsztynie<\/h6>\n\n\n\n
Archiwum Parafialne w Nawiadach<\/h6>\n\n\n\n
Archiwum Parafialne w Pieckach<\/h6>\n\n\n\n
Archiwum Parafialne w Rucianem<\/h6>\n\n\n\n
Archiwum Parafialne w Ukcie<\/h6>\n\n\n\n
Archiwum Prywatne<\/h6>\n\n\n\n
II. \u0179r\u00f3d\u0142a drukowane<\/h6>\n\n\n\n
Akta Arcybiskupa Warmi\u0144skiego. Dekret ustanawiaj\u0105cy Wieczyst\u0105 Adoracj\u0119<\/h5>\n\n\n\n
III. Prasa<\/h6>\n\n\n\n
IV. Opracowania<\/h6>\n\n\n\n
Bielawny K., Wydarzenia gietrzwa\u0142dzkie po objawieniach maryjnych, w: Or\u0119dzie<\/h2>\n\n\n\n
Bielawny K., \u017bycie i dzie\u0142o Wojciecha Mondrego na tle epoki, dziej\u00f3w Warmii i diecezji<\/h2>\n\n\n\n
Der Bischof von Ermland. Philippus, Erections – und Circumscriptions \u2013 Urkunde f\u00fcr den<\/h2>\n\n\n\n
Gla\u00df P, Unsere Heimat zur des Geutschen Ordens, w: Der Kreis Sensburg, W\u00fcrzburg<\/h2>\n\n\n\n
Gla\u00df P., Von der f\u00fcnfhundertj\u00e4hrigen Geschichte der Kirchengemeinde Aweyden, w: Der<\/h2>\n\n\n\n
<\/h3>\n\n\n\nHeilsberger L., Preu\u00dfental: Haus \u2013 und Grundst\u00fccksliste mit den Familiennamen der<\/h3>\n\n\n\n
Heilsberger L., Zils M., Preu\u00dfenort: Haus \u2013 und Grundst\u00fccksliste mit den Familiennamen<\/h3>\n\n\n\n
<\/h3>\n\n\n\nJasi\u0144ski G., Sie\u0107 parafialna Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego na Mazurach w XIX wieku, KMW<\/h3>\n\n\n\n
Karbownik A., Szko\u0142y diecezji che\u0142mi\u0144skiej w wiekach \u015brednich, Roczniki Towarzystwa<\/h2>\n\n\n\n
Ko\u0142odziejczyk H., Wsp\u00f3\u0142czesne spojrzenie na tajemnic\u0119 cierpienia, Skrzynno-Henryk\u00f3wka<\/h3>\n\n\n\n
Kopiczko A., Ko\u015bci\u00f3\u0142 warmi\u0144ski a polityka wyznaniowa po II wojnie \u015bwiatowej, Olsztyn<\/h3>\n\n\n\n
Kopiczko A., Ks. Prof. Stefan Biskupski \u2013 obj\u0119cie urz\u0119du Wikariusza kapitulnego Diecezji<\/h3>\n\n\n\n
Kopiczko A., Ustr\u00f3j i organizacja diecezji warmi\u0144skiej w latach 1525-1772, Olsztyn<\/h3>\n\n\n\n
Kumor B., Historia Ko\u015bcio\u0142a, cz. 8. Czasy wsp\u00f3\u0142czesne 1914 \u2013 1992, Lublin 1996.<\/h3>\n\n\n\n
Kumor B., Ko\u015bcielna geografia historyczna diecezji pruskich (1243 \u2013 1993), KMW 1996<\/h5>\n\n\n\n
Lubomirski G., Sieg G., Macharren: Haus \u2013 und Grundst\u00fccksliste mit den Familiennamen<\/h2>\n\n\n\n
\u0141azowski W., Organizacja ko\u015bcielna diecezji warmi\u0144skiej w latach 1918 \u2013 1945<\/h2>\n\n\n\n
Machholz E., Reformiere in Masuren, Mitteilungen der Litterarischen Gesellschaft<\/h2>\n\n\n\n
Madej H., Z\u0142akowski Z., Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa Odkupiciela Cz\u0142owieka w Olsztynie, Olsztyn<\/h2>\n\n\n\n
Manier M., Kranzhausen: Haus \u2013 und Grundst\u00fccksliste mit den Familiennamen der<\/h2>\n\n\n\n
Martuszewski E., \u201eDie polnische Sprachfrage in Preussen\u201d Gustawa Gizewiusza jako<\/h2>\n\n\n\n
Martuszewski E., Z zagadnie\u0144 szkolnictwa wiejskiego na p\u00f3\u0142nocno-zachodnim<\/h2>\n\n\n\n
pograniczu Mazur na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku, Przegl\u0105d Historyczno-<\/h2>\n\n\n\n
O\u015bwiatowy 1978.<\/h2>\n\n\n\n
Mazur Z., \u015ap. Ks. Teodor Ba\u0142truszewicz proboszcz parafii \u015bw. J\u00f3zefa w Nawiadach<\/h3>\n\n\n\n
Mellin-Wycz\u00f3\u0142kowska I., Osada Kultury Bogaczewskiej w Starych Kie\u0142bonkach (\u0141awny<\/h2>\n\n\n\n
Treude W., Hirschen: Haus \u2013 und Grundst\u00fccksliste mit den Familiennamen der Bewohner<\/h2>\n\n\n\n
Waschinski E., Erziehung und Unterricht im deutschen Ordenslande bis 1525, Danzig<\/h2>\n\n\n\n
Wojtkowski J.M., \u015awi\u0105tynie ewangelickie przekazane katolikom na Warmii i Mazurach<\/h4>\n\n\n\n
<\/h1>\n\n\n\n
1. Galindia w czasach poga\u0144skich<\/h1>\n\n\n\n