Nawiady zosta\u0142y za\u0142o\u017cone w 1397 roku przez Johanna von Sch\u00f6nfelda, komtura z Rynu, jako wie\u015b bartnicza na 60 \u0142anach. Dokument lokacyjny wsi jest r\u0119cznie pisany, zosta\u0142 wystawiony w K\u0119trzynie na zamku 19 kwietnia w Wielki Czwartek Roku Pa\u0144skiego 1397.<\/p>\n\n\n\n Nawiadzki akt lokacyjny (t\u0142umaczenie).<\/strong><\/p>\n\n\n\n My, Jan von Sch\u00f6nfeld, komtur<\/p>\n\n\n\n z Rynu, za zgod\u0105, duchownego,<\/p>\n\n\n\n brata Konrada von Jungingena,<\/p>\n\n\n\n naszego wielkiego mistrza,<\/p>\n\n\n\n za rad\u0105 i za zgod\u0105 naszych starszych braci<\/p>\n\n\n\n dajemy w posiadanie wiernym mieszka\u0144com<\/p>\n\n\n\n wioski Aweyden 60 w\u0142\u00f3k,<\/p>\n\n\n\n gdy one im zostan\u0105 wskazane przez nas,<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n albo przez naszych braci<\/p>\n\n\n\n na prawie che\u0142mi\u0144skim \u2013<\/p>\n\n\n\n wolne, dziedziczne i na wieczno\u015b\u0107,<\/p>\n\n\n\n i chcemy \u017ceby ci wybrani (okre\u015bleni)<\/p>\n\n\n\n mieszka\u0144cy tej\u017ce wioski,<\/p>\n\n\n\n podzielili mi\u0119dzy siebie 60 w\u0142\u00f3k,<\/p>\n\n\n\n w ten spos\u00f3b \u017ce ka\u017cdy gospodarz<\/p>\n\n\n\n otrzyma po trzy w\u0142\u00f3ki i \u017cadnej<\/p>\n\n\n\n wi\u0119cej. Te same trzy w\u0142\u00f3ki<\/p>\n\n\n\n mieszka\u0144com tej samej wioski<\/p>\n\n\n\n i ich prawnym spadkobiercom<\/p>\n\n\n\n i ich potomkom<\/p>\n\n\n\n zwolni ich z szarwarku i czynszu.<\/p>\n\n\n\n Przez te same …… i dla wolno\u015bci<\/p>\n\n\n\n nie powinni ci mieszka\u0144cy tej\u017ce<\/p>\n\n\n\n wioski i ich prawowici spadkobiercy<\/p>\n\n\n\n oraz potomkowie nikomu nie<\/p>\n\n\n\n powinni sprzeda\u0107 swego miodu opr\u00f3cz nas<\/p>\n\n\n\n i powinni odda\u0107 ton\u0119 miodu za mark\u0119 w fenigach.<\/p>\n\n\n\n Tak\u017ce przyznajemy mieszka\u0144com<\/p>\n\n\n\n tej\u017ce wioski i ich prawowitym spadkobiercom<\/p>\n\n\n\n i ich potomkom, \u017ce oni swoj\u0105 zdobycz<\/p>\n\n\n\n mog\u0105 (zatrzyma\u0107)1<\/sup><\/a><\/sup> i robi\u0107 na naszych<\/p>\n\n\n\n wrzosowiskach po\u0142o\u017conych przy Nawiadach.<\/p>\n\n\n\n Na wieczn\u0105 pami\u0105tk\u0119 tej rzeczy kazali\u015bmy przywiesi\u0107<\/p>\n\n\n\n do tego listu (pisma) nasz\u0105 piecz\u0119\u0107 dan K\u0119trzyn<\/p>\n\n\n\n Roku Pa\u0144skiego 1397 \u2013 Wielki Czwartek.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Etymologia miejscowo\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n Nazwa miejscowo\u015bci Aweyden wymieniana jest w akcie lokacyjnym. Nie znana jest etymologia nazwy wsi. Jedno z opowiada\u0144 g\u0142osi, \u017ce kiedy obje\u017cd\u017ca\u0142 Johann von Sch\u00f6nfeld, komtur z Rynu, wraz ze swymi bra\u0107mi zakonnymi okolice Szestna dotar\u0142 na wzg\u00f3rze, z kt\u00f3rego rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 pi\u0119kny widok na okoliczne lasy i jeziora. Stan\u0105\u0142 na wzg\u00f3rzu nad jeziorem Nawiady2<\/sup><\/a><\/sup>, zachwyci\u0142 si\u0119 pe\u0142n\u0105 wdzi\u0119ku natur\u0105 i zawo\u0142a\u0142 \u2013 a Weiden \u2013 jak tu cudownie, rozkosznie. Pod wra\u017ceniem miejsca i okolicy nada\u0142 temu miejscu akt lokacyjny z nazw\u0105 Aweyden3<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Inne opowiadanie g\u0142osi, \u017ce pierwsi osadnicy przybyli na to miejsce z Bawarii z ma\u0142ej miejscowo\u015bci Weyden. Za zgod\u0105 komtura Johanna pos\u0142u\u017cyli si\u0119 nazw\u0105 dawnej miejscowo\u015bci z Bawarii i zacz\u0119li nazywa\u0107 now\u0105 osad\u0119 \u201ea Weyden\u201d, co oznacza\u0142o, \u017ce przybyli \u201ez Weyden\u201d. Co w p\u00f3\u017aniejszym czasie utrwali\u0142o si\u0119 jako Aweyden4<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Inn\u0105 etymologi\u0119 miejscowo\u015bci podaje prof. Abramowski. A mianowicie: A Weyden = oznacza zgromadzenie okolicznych miejscowo\u015bci, kt\u00f3re znajduj\u0105 si\u0119 na tym obszarze5<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Tereny Nawiad by\u0142y od p\u00f3\u0142nocy otoczone bagnami, rozlewiskami. Poro\u015bni\u0119te by\u0142y wierzbami. W tym czasie by\u0142o duze zapotrzebowanie na wiosenne p\u0119dy wierzb. Mieszka\u0144cy Nawiad odcinali od drzew m\u0142ode p\u0119dy, wi\u0105zali w snopki i sprzedawali dla okolicznej ludno\u015bci. By\u0107 mo\u017ce od tego zaj\u0119cia zacz\u0119to u\u017cywa\u0107 do mieszka\u0144c\u00f3w nazwy \u2013 Weide, co oznacza wierzb\u0119, wiklin\u0119.<\/p>\n\n\n\n Po\u0142o\u017cenie miejscowo\u015bci by\u0142o zupe\u0142nie inne ni\u017c standartowy krajobraz mazurski. Brak jezior i wielkich puszcz. Nawiady nie mia\u0142y w pobli\u017cu lasu i by\u0142y oddalone od najbli\u017cszego jeziora o oko\u0142o 2 km. Jednak kierowano si\u0119 w\u00f3wczas wielk\u0105 rozwag\u0105, by w tym ma\u0142o poznanym terenie Galind\u00f3w nie nara\u017ca\u0107 nowych osadnik\u00f3w na niebezpiecze\u0144stwa jakie mog\u0142y czyha\u0107 z r\u00f3\u017cnych stron. Miejsce by\u0142o bogate w urodzajn\u0105 gleb\u0119, a po drugie musia\u0142o sprzyja\u0107 obronie w czasie napad\u00f3w. By\u0142a to oaza w\u015br\u00f3d las\u00f3w i jezior. By\u0142o to miejsce bardzo dobre do prowadzenia \u0142ow\u00f3w na zwierzyn\u0119 w pobliskich lasach. Od p\u00f3\u0142nocy miejscowo\u015b\u0107 posiada\u0142a naturaln\u0105 fortyfikacj\u0119 poprzez mokrad\u0142a, a od po\u0142udnia przez jezioro. Obrona w tym czasie by\u0142a konieczna. W czasie chrystianizacji tych teren\u00f3w przez Zakon Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, nowe miejscowo\u015bci by\u0142y zagro\u017cone przez tubylc\u00f3w. Pierwsi mieszka\u0144cy, Prusowie wzniecali powstania, pospolite ruszenia by broni\u0107 si\u0119 przed nowymi mieszka\u0144cami6<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Bartnicy<\/strong><\/p>\n\n\n\n Mieszka\u0144cy okolicznych miejscowo\u015bci trudnili si\u0119 bartnictwem. Osadnicy w Nawiadach byli zwolnieni z pa\u0144szczyzny, ale byli zobowi\u0105zani oddawa\u0107 wi\u0119ksze ilo\u015bci miodu. Do przywilej\u00f3w ob\u0142o\u017conych czynszem lub innymi ci\u0119\u017carami nale\u017ca\u0142y prawo polowania i bartnictwo w pa\u0144skich lasach. Polowanie i hodowl\u0119 pszcz\u00f3\u0142 uwa\u017cano za regalia7<\/sup><\/a><\/sup>, do zajmowania nimi potrzebne by\u0142o zezwolenie w\u0142adcy. Kontrakt bartni tak okre\u015bli\u0142 prokurator szeste\u0144ski w 1449 r., \u201eKt\u00f3ry mieszkaniec wsi ma barcie w puszczy szestne\u0144skiej, te wszystkie s\u0105 na prawie pruskim, natomiast kto barcie ma ko\u0142o siebie we wsi w ulach, te pozostaj\u0105 przy prawie che\u0142mi\u0144skim i tu w\u0142adza nie ma \u017cadnych praw. Ale od jednego znamiona bartnego w puszczy ka\u017cdy bartnik dostarcza do zamku pe\u0142na beczk\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105 za 2 i p\u00f3\u0142 dobrej grzywny. Wosk i paku\u0142y zatrzymuj\u0105 sobie bezprawnie\u201d8<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Inne prawo obowi\u0105zywa\u0142o bartnik\u00f3w w Nawiadach. Przypomina\u0142o bardziej szarwark. Bartnicy otrzymywali zap\u0142at\u0119 za ka\u017cd\u0105 nowo za\u0142o\u017con\u0105 bar\u0107. Nie wnosili dani w miodzie, lecz ca\u0142y uzyskany mi\u00f3d by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 w\u0142adz zwierzchnich. Nale\u017cy jednak s\u0105dzi\u0107, \u017ce z tego te\u017c czerpali jakie\u015b korzy\u015bci, polegaj\u0105ce na odsprzedawaniu miodu po niskiej cenie Zakonowi. Mi\u00f3d, zar\u00f3wno le\u015bny jak i pasieczny, przekazywano prokuratorowi, kt\u00f3ry p\u0142aci\u0142 im bardzo r\u00f3\u017cnie. Bartnicy zostawiali sobie tyle miodu, ile im by\u0142o potrzeba dla domu i do utrzymania pszcz\u00f3\u0142. Tak\u017ce wszystek wosk barciowy i pasieczny dostarczali prokuratorowi po 3 szel\u0105gi za funt. Bartnicy z Nawiad otrzymali po 3 w\u0142\u00f3ki (oko\u0142o 50,7 ha) na prawie che\u0142mi\u0144skim, a wszystek mi\u00f3d musieli tanio sprzeda\u0107, po grzywnie za beczk\u0119 Zakonowi9<\/sup><\/a><\/sup>. Bartnicy nawiadzcy u\u017cytkowali \u0142\u0105ki, na kt\u00f3rych stawiali barcie z pszczo\u0142ami, kilkana\u015bcie kilometr\u00f3w oddalone od Nawiad. Takie \u0142\u0105ki znajdowa\u0142y si\u0119 w okolicy Wojnowa, Krutyni, Ukty10<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Z przywilejem bartniczym naj\u015bci\u015blej wi\u0105za\u0142o si\u0119 prawo \u0142owieckie. W akcie lokacyjnym dla Nawiad czytamy, \u201eTak\u017ce przyznajemy mieszka\u0144com tej\u017ce wioski i ich prawowitym spadkobiercom i ich potomkom, \u017ce oni swoj\u0105 zdobycz mog\u0105 (zatrzyma\u0107)11<\/sup><\/a><\/sup> i robi\u0107 (polowa\u0107) na naszych wrzosowiskach po\u0142o\u017conych przy Nawiadach\u201d. Mieszka\u0144cy Nawiad i ich nast\u0119pcy otrzymali prawo do polowania a zdobycz mogli zagospodarowa\u0107 na w\u0142asny u\u017cytek.<\/p>\n\n\n\n W nast\u0119pnych aktach spraw\u0119 polowa\u0144 regulowano coraz dok\u0142adniej. W przywileju generalnym dla bartnik\u00f3w okr\u0119gu szestne\u0144skiego z 1482 r. spraw\u0119 opisano w kilku s\u0142owach: \u201ePozwalam im tak\u017ce polowa\u0107 w puszczy naszego Zakonu tak jak innym Prusom\u201d12<\/sup><\/a><\/sup>. Mamy tu do czynienia z pruskim prawem polowania, tak jak poprzednio z pruskim prawem bartniczym. Tote\u017c mieszka\u0144cy Nawiad poza bartnictwem zajmowali si\u0119 tak\u017ce \u0142owiectwem, chocia\u017c do najbli\u017cszego lasu by\u0142o kilka kilometr\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n So\u0142tys<\/strong><\/p>\n\n\n\n Stanowisko so\u0142tysa by\u0142o znacznie wy\u017csze w dawnych wiekach ni\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. Zwykle on pe\u0142ni\u0142 funkcje zasadzcy ka\u017cdej wsi i miasta. Na wyznaczonym terenie organizowa\u0142 dan\u0105 wie\u015b od podstaw. Sprowadza\u0142 kolonist\u00f3w, wsp\u00f3lnie z nimi karczowa\u0142 lasy i dba\u0142 o prawid\u0142owy podzia\u0142 mi\u0119dzy nimi ziemi a tak\u017ce dozorowa\u0142 granice wsi. Do jego powinno\u015bci nale\u017ca\u0142o tak\u017ce reprezentowanie interes\u00f3w pana zwierzchniego, w przypadku Nawiad komtura w Ba\u0142dze a p\u00f3\u017aniej prokuratora w Szestnie. So\u0142tys \u015bci\u0105ga\u0142 daniny oraz zajmowa\u0142 si\u0119 s\u0105downictwem wiejskim, kt\u00f3re wed\u0142ug dzisiejszych poj\u0119\u0107 spe\u0142nia\u0142o rol\u0119 w\u0142adzy policyjnej. Za swoj\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 na rzecz pana zwierzchniego otrzymywa\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 dziedziczn\u0105 pocz\u0105tkowo woln\u0105 od czynszu albo z symbolicznym czynszem dziesi\u0105t\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ziemi przeznaczonej dla ca\u0142ej wsi. W dow\u00f3d wdzi\u0119czno\u015bci za s\u0142u\u017cb\u0119 pan dodawa\u0142 cz\u0119sto mu 1 lub dwie w\u0142\u00f3ki grunt\u00f3w ornych, \u0142\u0105k albo las\u00f3w. W akcie lokacyjnym Nawiad nie ma wzmianki o so\u0142tysie, ale nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce tak jak we wszystkich s\u0105siednich miejscowo\u015bciach so\u0142tysi pe\u0142nili funkcje zasadzcy tak by\u0142o i w Nawiadach, jak otrzymywali wynagrodzenie od pana tak te\u017c by\u0142o i w Nawiadach. Z aktu lokacyjnego Nawiad nie znamy so\u0142tysa z imienia i nazwiska.<\/p>\n\n\n\n Z biegiem czasu so\u0142tysi byli zmuszani do wielu prac bardzo zbli\u017conych do szarwarku, jaki ci\u0105\u017cy\u0142 na bogatszych ch\u0142opach. Poza tym so\u0142tysi tak\u017ce brali udzia\u0142 w nagonce podczas organizowanych przez pana polowa\u0144, przewozili ryby z\u0142owione w jeziorach i mi\u00f3d z barci le\u015bnych do siedzib komornictw lub innych wyznaczonych punkt\u00f3w. Do m\u0142yn\u00f3w dominalnych zwozili kamienie, zar\u00f3wno polne i te przystosowane do mielenia. W sumie by\u0142y to pos\u0142ugi do\u015b\u0107 uci\u0105\u017cliwe, ich lista nigdy nie by\u0142a do\u015b\u0107 dok\u0142adnie ustalona, najcz\u0119\u015bciej zale\u017ca\u0142a od utartego w danym komornictwie zwyczaju13<\/sup><\/a><\/sup>. Ich obowi\u0105zkiem by\u0142o tak\u017ce przekazywanie poczty, przekazywanie list\u00f3w urz\u0119dowych. Ka\u017cdy so\u0142tys w\u0142asnym transportem by\u0142 zobowi\u0105zany dostarczy\u0107 przesy\u0142k\u0119 do s\u0105siedniego so\u0142tysa, a ten dalej w kierunku adresata. Organizowa\u0142 obron\u0119 przed z\u0142oczy\u0144cami i po\u015bcigi za nimi.<\/p>\n\n\n\n So\u0142tysi reprezentowali pana zwierzchniego w swoich miejscowo\u015bciach, og\u0142aszali zarz\u0105dzenia pana, zbierali od ludno\u015bci czynsze i odnosili je do zamku. Odpowiedzialni byli za porz\u0105dek we wsi. Najwi\u0119kszym przywilejem by\u0142a ich wolno\u015b\u0107. Poj\u0119cie to posiada\u0142o dwa znaczenia: 1\/ posiadanie ziemi wolnej od podatk\u00f3w; 2\/ wolno\u015b\u0107 osobista. Mimo wszystko z czasem ziemi\u0119 so\u0142tysa tak\u017ce obarczano wieloma \u015bwiadczeniami. Jednak najcenniejszy aspekt wolno\u015bci, to jego wolno\u015b\u0107 osobista, co dawa\u0142o mu wysok\u0105 pozycje na wsi14<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Powstanie parafii<\/strong><\/p>\n\n\n\n Przez ca\u0142e stulecia Nawiady odgrywa\u0142y w regionie wa\u017cn\u0105 rol\u0119, w po\u0142udniowej cz\u0119sci prokuratorii szestne\u0144skiej by\u0142o to centrum \u017cycia religijnego i spo\u0142ecznego. Pierwsza wzmianka o istnieniu parafii pochodzi z 1437 r. Nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce parafia zosta\u0142a erygowana niebawem po nadaniu aktu lokacyjnego Nawiad w 1397 r.15<\/sup><\/a><\/sup>. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny do czas\u00f3w reformacji (1525 r.) przynale\u017ca\u0142 do archiprezbiteratu (dekanatu) w Biskupcu, diecezji warmi\u0144skiej16<\/sup><\/a><\/sup>. Uposa\u017cenie parafii w Nawiadach wynosi\u0142o 6 w\u0142\u00f3k17<\/sup><\/a><\/sup> ziemi i 2 \u0142aszty zbo\u017ca18<\/sup><\/a><\/sup>. Pierwsza wybudowana \u015bwi\u0105tynia by\u0142a z wie\u017c\u0105. Podmur\u00f3wka by\u0142a kamienna a pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a najprawdopodobniej by\u0142a drewniana19<\/sup><\/a><\/sup>. Obok ko\u015bcio\u0142a zosta\u0142 wybudowany do\u015b\u0107 du\u017cy dom w kt\u00f3rym zorganizowano mieszkanie dla ksi\u0119dza, szpital, ma\u0142\u0105 szko\u0142\u0119 oraz przytu\u0142ek dla starc\u00f3w20<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Z czas\u00f3w przed reformacyjnych nie znamy \u017cadnego z imienia i nazwiska ks. proboszcza, kt\u00f3ry pracowa\u0142 w Nawiadach, tak\u017ce nie wiemy ilu ich by\u0142o. Wiemy jedynie tyle, ze ostatni proboszcz z czas\u00f3w katolickich opu\u015bci\u0142 parafie w 1526\/27 r. nie chc\u0105c przyj\u0105\u0107 nowego wyznania. Uda\u0142 si\u0119 albo do diecezji che\u0142mi\u0144skiej albo na Warmie, kt\u00f3ra dawa\u0142a schronienie duchownym z Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przez prawie rok sta\u0142 pusty, pozbawiony sta\u0142ej opieki duszpasterskiej ze strony jakiegokolwiek duchownego. Dopiero w 1528 r. pojawi\u0142 si\u0119 duchowny w Nawiadach, ale ju\u017c g\u0142osz\u0105cy nowe wyznanie, zgodne z nauk\u0105 Marcina Lutra.<\/p>\n\n\n\n Wie\u015b po\u0142o\u017cona jest na lekkim wzniesieniu. Od p\u00f3\u0142nocy i od po\u0142udnia l\u0105d lekko opada w d\u00f3\u0142. Ko\u015bci\u00f3\u0142 widoczny jest z ka\u017cdej strony z odleg\u0142o\u015bci kilku kilometr\u00f3w. Zbli\u017caj\u0105c si\u0119 do ko\u015bcio\u0142a wida\u0107 obronny mur. Patronk\u0105 ko\u015bcio\u0142a i parafii by\u0142a \u015bw. Barbara, mo\u017ce dlatego, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 znajdywa\u0142a si\u0119 na szlaku bursztynowym, a by\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce w tym czasie sporo wojska maszerowa\u0142o przez miejscowo\u015b\u0107, a \u015bw. Barbara by\u0142a patronk\u0105 wojen i wojska. By\u0107 mo\u017ce by\u0142o to miejsce postoju wielu oddzia\u0142\u00f3w wojskowych, kt\u00f3rzy poprzez wstawiennictwo \u015bw. Barbary wypraszali dla siebie u Boga wiele \u0142ask.<\/p>\n\n\n\n W XV w. wiele warmi\u0144skich rozporz\u0105dze\u0144 ko\u015bcielnych odnosi\u0142o si\u0119 do rodowitych Prus\u00f3w, tak\u017ce mieszka\u0144c\u00f3w parafii nawiadzkiej. W statutach synodalnych wydanych za czas\u00f3w biskupa warmi\u0144skiego Heinricha III Sauerbauma (1373-1401) zarz\u0105dzono, aby Prusowie i inni nowo nawr\u00f3ceni, jak wszyscy chrze\u015bcijanie, ucz\u0119szczali do ko\u015bcio\u0142a. Nie wystarczy\u0142o, by z ka\u017cdej wsi przychodzi\u0142o po dw\u00f3ch przedstawicieli na niedzieln\u0105 Eucharysti\u0119. Zobowi\u0105zano ich, kiedy nie b\u0119dzie przeszk\u00f3d, by w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 i \u015bwi\u0119to przybywa\u0107 na nabo\u017ce\u0144stwa. Je\u015bli nie b\u0119d\u0105 uczestniczy\u0107 w nabo\u017ce\u0144stwach bez wa\u017cnego powodu, zap\u0142ac\u0105 kar\u0119 w wysoko\u015bci 1 szel\u0105ga. Proboszczom nakazano by w niedziele i \u015bwi\u0119ta w ko\u015bcio\u0142ach powoli wprowadza\u0107 i wyra\u017anie deklamowa\u0107 w j\u0119zyku pruskim Ojcze nasz, Pozdrowienie Anielskie i Wyznanie wiary. Ci kt\u00f3rzy si\u0119 tego nie nauczyli byli karani w wysoko\u015bci 6 szel\u0105g\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W p\u00f3\u017aniejszych statutach synodalnych \u017c\u0105dano pilniejszego ucz\u0119szczania do ko\u015bcio\u0142a, a tak\u017ce zrozumienia zasad wiary. \u201eZarz\u0105dzamy aby parafianie ka\u017cdego j\u0119zyka w niedziele i \u015bwi\u0119ta wiernie ucz\u0119szczali do ko\u015bcio\u0142a. Opieszali maj\u0105 by\u0107 upomniani przez duchownego, a je\u015bli si\u0119 nie poprawi\u0105, zostan\u0105 pozbawieni ko\u015bcielnego pogrzebu. Duchowni powinni swym wiernym , a szczeg\u00f3lnie Prusom, po kazaniu podpowiada\u0107 z ambony w j\u0119zyku pruskim Ojcze nasz, Pozdrowienie anielskie i Wyznanie wiary \u2013 zar\u00f3wno pojedyncze s\u0142owa jak i ca\u0142e ust\u0119py \u2013 aby dok\u0142adn\u0105 deklamacj\u0105 wspomaga\u0107 nieo\u015bwieconych. Kto nie opanowa\u0142 Ojcze nasz, Wyznania wiary i Pozdrowienia anielskiego, czy by\u0142by on Niemcem czy Prusem, nie mo\u017ce przyst\u0119powa\u0107 do komunii \u015bwi\u0119tej\u201d. W buli papie\u017c Marcin V w 1426 r. pisa\u0142, \u017ce, \u201dProboszczowie, maj\u0105cy za parafian Niemc\u00f3w i Prus\u00f3w, je\u015bli im \u015brodki pozwalaj\u0105, maj\u0105 trzyma\u0107 jednego pruskiego wikarego, to powinni wtedy sami lub z pomoc\u0105 niemieckiego wikarego z najwi\u0119ksza pilno\u015bci\u0105 i pieczo\u0142owito\u015bci\u0105 naucza\u0107 Prus\u00f3w s\u0142owa Bo\u017cego. Je\u015bliby jednak nie by\u0142o ani pruskiego, ani niemieckiego wikarego, to proboszcz zobowi\u0105zany jest Niemcom osobi\u015bcie, a Prusom przy pomocy t\u0142umacza, wyja\u015bni\u0107 Ewangeli\u0119. Je\u017celi jednak dla Niemc\u00f3w by\u0142oby to uci\u0105\u017cliwe, to powinien wyg\u0142asza\u0107 kazanie kolejno Niemcom i prusom \u2013 zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce Prusowie nie rozumiej\u0105 j\u0119zyka niemieckiego\u201d.<\/p>\n\n\n\n Zarz\u0105dzenia te dotyczy\u0142y tak\u017ce wszystkich proboszcz\u00f3w w diecezji warmi\u0144skiej, tak\u017ce duchownych z Nawiad.<\/p>\n\n\n\n Prusowie dosy\u0107 szybko ulegli asymilacji. J\u0119zyk pruski znik\u0142 z u\u017cycia przy ko\u0144cu XVI w. zabytk\u00f3w pi\u015bmiennictwa pruskiego zachowa\u0142o si\u0119 bardzo ma\u0142o. W j\u0119zyku pruskim Ojcze nasz tak brzmia\u0142o:<\/p>\n\n\n\n \u201eThawe nuson kas thu asse andangon.<\/p>\n\n\n\n Swintints wirst twais emmens.<\/p>\n\n\n\n Pergeis twais laeims. Twais quaits<\/p>\n\n\n\n audasseisin na semmey key audangon.<\/p>\n\n\n\n Nusan deininan geittin dais numons schindeinam.<\/p>\n\n\n\n Bha atwerpeis noumans nuson auschautins<\/p>\n\n\n\n kay mas atwerpimay nuson auschantnikamans.<\/p>\n\n\n\n Bha ny wedais mans enperbandan.<\/p>\n\n\n\n Sclait is rankeis mans assa wargan. Amen.\u201d21<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n Cho\u0107 zagin\u0119\u0142y j\u0119zyk i narodowo\u015b\u0107 pruska, pozosta\u0142y staropruskie nazwy miejscowo\u015bci. Tak\u017ce w parafii nawiadzkiej utrzyma\u0142o si\u0119 kilka nazw o staropruskim \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owie jak: Babi\u0119ta czy Mojtyny.<\/p>\n\n\n\n Reformacja – rok 1525<\/strong><\/p>\n\n\n\n Wyst\u0105pienie Marcina Lutra w Wittenberdze w roku 1517 spotka\u0142o si\u0119 z du\u017cym poparciem mieszka\u0144c\u00f3w Niemiec. Nowe idee szybko zyska\u0142y zwolennik\u00f3w w poszczeg\u00f3lnych krajach Rzeszy Niemieckiej oraz w krajach skandynawskich. W 1518 r. dotar\u0142y do Gda\u0144ska i Wroc\u0142awia, a nieco p\u00f3\u017aniej do Prus Kr\u00f3lewskich. Wielki Mistrz zakonu Krzy\u017cackiego korespondowa\u0142 listownie z Marcinem Lutrem. W 1521 r. zamierza\u0142 prosi\u0107 go o pomoc w przeprowadzeniu reformy zakonu. Dwa lata p\u00f3\u017aniej, w 1523 r. zosta\u0142 opublikowany otwarty list Marcina Lutra do cz\u0142onk\u00f3w Zakonu Krzy\u017cackiego. W li\u015bcie zach\u0119ca\u0142 do porzucenia regu\u0142y zakonnej i celibatu. W listopadzie tego samego roku Albrecht spotka\u0142 si\u0119 z Lutrem w Wittenberdze, gdzie w obecno\u015bci Filipa Melanchtona i Paw\u0142a Speratusa Wielki Mistrz by\u0142a namawiany do porzucenia i rozwi\u0105zania zakonu i zamienienie pa\u0144stwa zakonnego w \u015bwieckie ksi\u0119stwo22<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Szczyt reformacja osi\u0105gn\u0119\u0142a w latach 1523-1525. W roku 1525 nast\u0105pi\u0142a sekularyzacja Zakonu Krzy\u017cackiego w Prusach. W Krakowie 8 kwietnia 1525 r. zosta\u0142 podpisany traktat mi\u0119dzy Polsk\u0105 a Zakonem Krzy\u017cackim, za\u015b dwa dni p\u00f3\u017aniej, to jest 10 kwietnia 1525 r., na rynku krakowskim Albrecht Hohenzollern z\u0142o\u017cy\u0142 swojemu wujowi, a kr\u00f3lowi polskiemu, Zygmuntowi Staremu ho\u0142d. Sekularyzacja Prus sta\u0142a si\u0119 brzemiennym w skutki faktem. Wielki mistrz zakonny sta\u0142 si\u0119 \u015bwieckim w\u0142adc\u0105 Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych i lennikiem Polski. Podleg\u0142e od pocz\u0105tku dwie cz\u0119\u015bci terytorium diecezji warmi\u0144skiej Zakonowi przepad\u0142y Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu.<\/p>\n\n\n\n Ksi\u0105\u017ce Albrecht na pocz\u0105tku swoich rz\u0105d\u00f3w jako Ksi\u0105\u017ce \u015bwiecki w Prusach og\u0142osi\u0142 6 lipca 1525 r. mandat reformacyjny. Nakazywa\u0142 w nim g\u0142osi\u0107 \u201eczyste\u201d s\u0142owo Bo\u017ce, co oznacza\u0142o g\u0142oszenie Ewangelii zgodnie z wyk\u0142adni\u0105 M. Lutra. Realizowa\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej obowi\u0105zuj\u0105ca w Europie zasada: cuius regio, eius religio, tym bardziej, \u017ce nowe wyznanie zdoby\u0142o w Prusach zwolennik\u00f3w na kilka lat przed og\u0142oszeniem mandatu reformacyjnego. Biskupi sambijski i pomeza\u0144ski \u017carliwie wspierali dzie\u0142o reformacji Ko\u015bcio\u0142a, t\u0142umi\u0142 j\u0105 za\u015b warmi\u0144ski biskup Maurycy Ferber ( 1523-1537).<\/p>\n\n\n\n Zadbano tak\u017ce o tych wiernych, kt\u00f3rzy nie znali j\u0119zyka niemieckiego. Wa\u017cn\u0105 funkcje pe\u0142ni\u0142 t\u0142umacz. Tak jak i w poprzednim okresie tak i w Ko\u015bciele ewangelickim zachowano ich do pomocy. Ich utrzymanie by\u0142o pokrywane ze sk\u0142adanych ofiar. Mo\u017cna rzec, \u017ce po reformacji stali si\u0119 nawet wa\u017cniejsi ni\u017c wcze\u015bniej, w razie potrzeby przejmowali funkcje duchownych. M\u00f3wi o tym rozporz\u0105dzenie z 28 maja 1525 r., kt\u00f3re poleca\u0142o biskupowi pomeza\u0144skiemu obsadzanie wakuj\u0105cych stanowisk proboszcz\u00f3w, a je\u015bli b\u0119dzie to niemo\u017cliwe, kazania maj\u0105 g\u0142osi\u0107 t\u0142umacze. By\u0142 to urz\u0105d, kt\u00f3ry niejednokrotnie w parafiach wytwarza\u0142 \u017ca\u0142osn\u0105 sytuacje. Ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht pisa\u0142 w swym testamencie, \u017ce urz\u0105d \u201etrudnym, wymagaj\u0105cym troski i niebezpiecznym\u201d. A w zarz\u0105dzeniu z 1568 r. czytamy, \u201eniestety jest rzecz\u0105 trudna i niewygodna, \u017ce w Ksi\u0119stwie wielu proboszcz\u00f3w musi prawic kazania i za\u0142atwia\u0107 wszelkie sprawy ze swymi parafianami przy pomocy t\u0142umaczy\u201d23<\/sup><\/a><\/sup>. By\u0142 to problem bardzo trudny do przezwyci\u0119\u017cenia. Urz\u0105d t\u0142umacza przetrwa\u0142 w Prusach do XVII w.<\/p>\n\n\n\n W roku 1525 Kr\u00f3lewiec by\u0142 ca\u0142kowicie protestancki. W terenie now\u0105 wiar\u0119 propagowali wizytatorzy parafii, kt\u00f3rzy uczyli proboszcz\u00f3w nowych ceremonii i na ile si\u0119 da\u0142o nowej dogmatyki. Wizytatorzy mieli upowa\u017cnienie od ksi\u0119cia, aby opornych usuwa\u0107 ze stanowisk. Pierwsz\u0105 wizytacj\u0119, rozpocz\u0119t\u0105 ju\u017c 3 kwietnia1526 r., przeprowadzili z polecenia ksi\u0119cia pruskiego i obydwu biskup\u00f3w sambijskiego i pomeza\u0144skiego \u2013 radca ksi\u0105\u017c\u0119cy Adrian von Waiblingen i teolog doktor Pawe\u0142 Speratus24<\/sup><\/a><\/sup>. R\u00f3wnie\u017c cz\u0119\u015b\u0107 diecezji warmi\u0144skiej b\u0119d\u0105ca pod panowaniem ksi\u0119cia mia\u0142a by\u0107 zwizytowana. Biskup warmi\u0144ski Maurycy Ferber wys\u0142a\u0142 protest do ksi\u0119cia Albrechta. W imieniu ksi\u0119cia odpowiedzia\u0142 biskup Arhard Queiss. Odrzuci\u0142 zarzuty bpa warmi\u0144skiego Ferbera, \u017ce w Prusach \u201enauka Chrystusa i chrze\u015bcija\u0144skie \u017cycie jest ska\u017cone\u201d. Radzi\u0142 bp M. Ferberowi wi\u0119cej na Bibli\u0119 si\u0119 orientowa\u010725<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Zwyczajem ksi\u0105\u017c\u0105t rzeszy Albrecht von Hohenzollern od 1528 r. wszystkim swoim poddanym narzuci\u0142 wyznanie luterskie. Ci kt\u00f3rzy nie chcieli si\u0119 z tym pogodzi\u0107 musieli emigrowa\u0107. W diecezji warmi\u0144skiej przy wierze katolickiej pozosta\u0142y tylko parafie po\u0142o\u017cone w obr\u0119bie historycznej Warmii. Nawiady le\u017c\u0105ce w archiprezbiteracie (dekanacie) biskupieckim, ale na terenie nale\u017c\u0105cym do Zakonu Krzy\u017cackiego, podzieli\u0142y los nowego wyznania. Z tego okr\u0119gu ko\u015bcielnego przy Ko\u015bciele katolickim osta\u0142a si\u0119 tylko parafia w Biskupcu, natomiast parafie D\u017aiwierzuty, Pasym, Mr\u0105gowo, Sorkwity, Szczytno, Ra\u0144\u015bk i Targowo podzieli\u0142y los Nawiad.<\/p>\n\n\n\n Pierwsze wizytacje parafii nawiadzkiej po reformacji<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 10 marca 1528 r. ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht dokona\u0142 nowego podzia\u0142u ko\u015bcielnego Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych. Biskupowi pomeza\u0144skiemu przypad\u0142y wszystkie starostwa ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 od granicy Kr\u00f3lestwa Polskiego a\u017c do K\u0119trzyna, W\u0119gorzewa i Nordenbork, p\u00f3\u0142nocna cz\u0119\u015b\u0107 biskupowi sambijskiemu26<\/sup><\/a><\/sup>. Jednak nie d\u0142ugo istnia\u0142 ten podzia\u0142. W 1578 r. godno\u015b\u0107 biskupia w Prusach Ksi\u0105\u017c\u0119cych w og\u00f3le przesta\u0142a istnie\u0107, a w miejsce to utworzono konsystorz27<\/sup><\/a><\/sup> pomeza\u0144ski, kt\u00f3ry w 1751 r. po\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z sambijskim. Do pomocy biskupom zostali w diecezjach powo\u0142ani archidiakoni, kt\u00f3rzy byli ich przedstawicielami w diecezji. Ju\u017c 26 stycznia 1529 r. proboszcz Michael Meurer z K\u0119trzyna wizytowa\u0142 w zast\u0119pstwie biskupa, parafie w starostwie szestne\u0144skim, ry\u0144skim, e\u0142ckim, stradu\u0144skim, leckim, w\u0119gorzewskim i nordenborskim28<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Z tego wynika, \u017ce parafia Nawiady w pierwszych latach reformacji by\u0142a wizytowana przez ks. Michaela Meurera. W protokole powizytacyjnym ks. Meurer zanotowa\u0142, \u017ce parafia posiada\u0142a: 1 posrebrzany kielich, 2 posrebrzane krzy\u017ce, 1 srebrne naczynie dla chorych, 1 damasce\u0144ski ornat, 1 czarny ornat, 1 czerwony ornat i 6 cynowych lichtarzy.<\/p>\n\n\n\n Do tego zanotowa\u0142 w protokole wizytacyjnym, \u017ce nie wszystkie naczynia i szaty liturgiczne znajdowa\u0142y si\u0119 w posiadaniu parafii. Kilka cennych rzeczy by\u0142o w posiadaniu parafian. Najprawdopodobniej znajdowa\u0142y si\u0119 u nich od czas\u00f3w przej\u015bcia ko\u015bcio\u0142a na protestantyzm. I tak by\u0142y to:<\/p>\n\n\n\n W dalszej cz\u0119\u015bci protoko\u0142u, Wizytator ubolewa\u0142, \u017ce te cenny klejnoty ko\u015bcielne, nie znajduj\u0105 si\u0119 w ko\u015bciele parafialnym ale w domach u parafian29<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Wizytacja parafii by\u0142a zapewne podyktowana trudno\u015bciami jakie napotyka\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Prusach z wprowadzaniem nowego wyznania. A dzia\u0142o si\u0119 to cho\u0107by z powodu oddalenia kraju od g\u0142\u00f3wnych o\u015brodk\u00f3w ruchu reformacyjnego i ma\u0142ym nap\u0142ywem stamt\u0105d pi\u015bmiennictwa religijnego, a tak\u017ce ze wzgl\u0119du na spor\u0105 liczb\u0119 nie-Niemc\u00f3w zamieszkuj\u0105cych te ziemie. Reformacja narodzi\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d Niemc\u00f3w i sta\u0142a si\u0119 ich narodow\u0105 spraw\u010530<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Przez pierwsze sto lat po reformacji, parafia nawiadzka, jak wiele innych, piel\u0119gnowa\u0142a dawne katolickie tradycje. Pierwszym ewangelickim proboszczem by\u0142 ks. Piotr Przedziecki, kt\u00f3ry przyby\u0142 do Nawiad z Polski. W czasie wprowadzania nowego wyznania wielu duchownych odm\u00f3wi\u0142o przej\u015bcia na protestantyzm i opuszczali Mazury chroni\u0105c si\u0119 przed prze\u015bladowaniami w diecezji warmi\u0144skiej lub che\u0142mi\u0144skiej. Pewnie uczy\u0142 tak i proboszcz z Nawiad, opuszczaj\u0105c parafi\u0119. A\u017ceby uzupe\u0142ni\u0107 wakat, urz\u0105d parafialny obj\u0105\u0142 w 1527 r31<\/sup><\/a><\/sup>. ksi\u0105dz z Polski ks. Przedziecki32<\/sup><\/a><\/sup>. Nast\u0119pcami byli ks. Jan Penili i ks. Piotr Pogorzelski (do 1553 r.)33<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W roku 1581 w parafii Nawiady mia\u0142a miejsce kolejna wizytacja. Proboszczem by\u0142 w\u00f3wczas ks. Mateusz Nowogrod (1564 \u2013 1581), a parafi\u0119 wizytowa\u0142 ks. bp Jan Wigand, wcze\u015bniejszy biskup sambijski, a ucze\u0144 Marcina Lutra. Ks. Biskup zaleci\u0142 proboszczowi, by w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 w czasie nabo\u017ce\u0144stwa wyk\u0142ada\u0107 wiernym \u201eczyst\u0105 Ewangeli\u0119\u201d i obja\u015bnia\u0142 katechizm M. Lutra. By\u0142 to czas kiedy parafi\u0119 nawiedzi\u0142a gro\u017ana zaraza, powoduj\u0105c ogromne zniszczenia w gospodarstwach a tak\u017ce w\u015br\u00f3d samych mieszka\u0144c\u00f3w. Zachorowa\u0142 tak\u017ce ks. Nowogrod. Sam nie by\u0142 w stanie kierowa\u0107 parafi\u0105, do pomocy duszpasterskiej zosta\u0142 skierowany diakon. W czasie pobytu w Nawiadach, ks. diakon, uczy\u0142 w szkole, a w ka\u017cd\u0105 drug\u0105 niedziel\u0119 przewodniczy\u0142 nabo\u017ce\u0144stwu w ko\u015bciele parafialnym i g\u0142osi\u0142 kazania. W protokole powizytacyjnym ks. bp J. Wigand umie\u015bci\u0142 spis szat i naczy\u0144 liturgicznych w ko\u015bciele nawiadzkim.<\/p>\n\n\n\n Wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a w Nawiadach w 1581 roku.<\/strong><\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/mojtyny.pl\/mojtyny\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/nawiady-708x1024.jpg\")
\n
![\"\"](\"https:\/\/mojtyny.pl\/mojtyny\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/aniol-chrzcielny-1024x768.png\")